Amyderýanyň şor suw akabalary: Ekologiýa we Ykdysadyýet üçin täze mümkinçilikler

Häzirki wagtda suw serişdelerini tygşytly peýdalanmak we ekologiýa syýasatyny durnukly ösdürmek Türkmenistanyň döwlet strategiýasynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Türkmenistanyň suw diplomatiýasynyň çäklerinde amala aşyrylýan iri taslamalar, esasanam, "Altyn asyr" Türkmen kölüniň gurluşygy we şor suw akabalaryny ulanmagyň ylmy esaslandyrmasy sebitde ekologik durnuklylygy üpjün etmekde möhüm ädim boldy. Suw Serişdeleriniň Gidrologik AnaliziAmyderýanyň orta akymynda emele gelýän şor suw akabalarynyň ýyllyk ortaça mukdary 2,90 kub kilometr bolup, munuň özi uly ykdysady potensialy aňladýar. Häzirki wagtda bu suwuň diňe 0,50 kub kilometri Baş şor suw akabasy arkaly "Altyn asyr" Türkmen kölüne akdyrylýar. Galan suw serişdelerini oba hojalygynda we beýleki pudaklarda ulanmak meseleleri alymlaryň dykgat merkezinde durýar. Geçirilen barlaglara görä, Amyderýanyň sag we çep kenaryndaky akabalar duzlulygy we himiki düzümi boýunça biri-birinden tapawutlanýar: - Sag kenar: Duzlulyk derejesi 1,0–8,0 g/l. - Çep kenar: Duzlulyk derejesi 1,0–4,0 g/l. Şor Suwlary Klassifikasiýalamagyň 4 Zolakly UlgamyAlymlar şor suw akabalaryny olaryň duzlulyk derejesine we suwaryş hiline görä 4 sany ekologiýa zolagyna böldüler. Bu klassifikasiýa haýsy akabanyň suwunyň haýsy maksatlar üçin ýaramlydygyny anyklamaga mümkinçilik berýär: - I Zolak (1,5–2,0 g/l): Iň pes duzlulygy bolan suwlar. Bulara Mekan, Burdalyk, K-1, Halaç-Pelwert akabalary degişlidir. Bu suwlar suwaryş, maldarçylyk we balykçylyk üçin doly ýaramlydyr. - II Zolak (2,1–2,4 g/l): Hojambaz we Farap şor suw akabalary. Suwaryşda we maldarçylykda ulanmak mümkin. - III Zolak (2,5–5,0 g/l): Köýtendag, Baş ŞSA we beýlekiler. Esasan dowarlar we düýeler üçin, şeýle hem balykçylykda peýdalanylýar. - IV Zolak (5,1–9,0 g/l): KM-1, Günorta ŞSA. Diňe düýeler üçin suw hökmünde we käbir balyk görnüşlerini ýetişdirmekde ulanylýar. Ykdysady Netijelilik: Süýji Suwy TygşytlamakYlmy barlaglaryň iň uly netijesi — suwaryşa ýaramly akabalaryň anyklanmagydyr. Öwrenilen 15 sany akabanyň 7-siniň (Mekan, Burdalyk, Hojambaz, K-1, Farap, Halaç-Pelwert, Baş çep kenar) suwy suwaryş üçin ýaramly diýlip hasaba alyndy. Hasaplamalara görä: Bu akabalaryň peýdalanylmagy ýylda 1,23 kub kilometr süýji suwy tygşytlamaga we Amyderýanyň ekologiýasyny gowulandyrmaga şert döredýär.Bagy-bossanlyga we Damjalaýyn Suwaryşa Gönükdirilen StrategiýaTürkmenistany bagy-bossanlyga öwürmek döwlet syýasatynyň esasydyr. Makalada bellenilişi ýaly, şor suwlaryň dogry peýdalanylmagy täze tokaý zolaklarynyň döredilmegine ýardam berýär. Şunda damjalaýyn suwaryş ulgamy aýratyn orun tutýar. Bu usul suwy göni ösümligiň köküne ýetirip, duzlaryň toplanmagynyň öňüni alýar we yssa çydamlylygy artdyrýar. Amyderýanyň kenarýaka şor suw akabalaryny ylmy esasda peýdalanmak, Türkmenistanyň oba hojalygynyň kuwwatyny artdyrmakda täze bir tapgyrdyr. Bu çemeleşme diňe bir suw tygşytlamak däl, eýsem täze öri meýdanlaryny açmak, maldarçylygy we balykçylygy ösdürmek üçin hem giň ýol açýar. Alymlaryň işläp düzen 4 zolakly ekologiýa tablisasy bolsa bu baýlyklary dolandyrmakda iň amatly gollanma bolup hyzmat eder.