COVID-19-dan soň süňk agyrylary we osteonekroz: Sebäpler, alamatlar we bejeriş maslahatlary

GirişCOVID-19 diňe bir dem alyş ýolunyň ýokanjy bilen çäklenmän, bedenimiziň başga ulgamlaryna-da täsir ýetirip bilýändigini indi bilýäris. Şolaryň biri hem – süňk dokumasy. Keselden soň birnäçe aý geçensoň ýüze çykýan süňk agyrylary, esasan bud bogunynda (hip), osteonekroz atly ýagdaýyň alamaty bolup biler. Bu makalada osteonekrozyň sebäplerini, onuň nähili ýüze çykýandygyny we nädip bejerilip bilinjekdigini düşündirýäris. Şeýle hem, bu ýagdaýyň öňüni almak üçin peýdaly maslahatlar berýäris. Osteonekroz näme?Osteonekroz (awaskulýar nekroz) — süňk dokumalarynyň gan bilen üpjünçiliginiň bozulmagy netijesinde olaryň ölüp başlamagydyr. Gan akymynyň ýetmezçiligi süňkde çökmelere, agyrylara we hereket çäkliliklerine getirýär. COVID-19-dan soň ýüze çykýan osteonekroz köplenç kortikosteroid dermanlarynyň (meselem, dexamethasone) köp we uzak wagtlap ulanylmagy bilen baglanyşykly bolýar. Şeýle-de, wirusyň özi hem gan damarlaryna täsir edip, süňk dokumasynda kislorod ýetmezçiligini döredip biler. Esasy töwekgelçilik faktorlary:- Kortikosteroid ulanmak — uly doza we uzak wagtlap berlen steroidler osteonekroza ýol açyp biler. - COVID-19-nyň agyr görnüşi — gan aýlanmasynyň bozulmagy, mikro-tromblar bilen süňkleriň ýokumy ýüze çykýar. - Organizmiň güýçli inflamator jogaby — beden immunitetiniň aşa güýjenmegi süňk dokumalaryna zyýan ýetirýär. - D witamini ýetmezçiligi we süňk gowşaklygy — wirusdan öň hem süňk saglygynyň pes bolmagy. Ilkinji alamatlar we näme göz öňünde tutulmaly?COVID-19-dan soň 1–4 aý aralygynda ýüze çykýan aşakdaky alamatlara üns bermek möhümdir: - Bud bogunynda (hip) agyry — ýöremede, çökende ýa-da dynç alanyňda hem duýlup biler. - Topallanma ýa ýöreme kynçylygy. - Fiziki işjeňlikden soň agyrynyň artmagy. - MRT barlagynda süňk düzümlerinde gan ýetmezçiligi ýa şikesler. Unutmaň: Ilkinji tapgyrlarda agyry güýçli bolman biler — diňe MRT arkaly anyklamak mümkin. Diagnostika usullary- MRT (magnit-rezonans tomografiýasy) — osteonekrozyň irki tapgyrlarynda iň duýgur barlag usulydyr. - Ficat ýa ARCO klassifikasiýasy — osteonekrozyň tapgyryny anyklamak üçin ulanylýar. - D witamini we kalsiý derejesiniň ölçelmegi — süňk saglygyny kesgitlemekde möhüm. Bejergi usullaryBejergi osteonekrozyň tapgyryna görä kesgitlenýär: Irki tapgyr (Ficat I–II):- NSAID dermanlar (ibuprofen, naproksen) – agyry üçin. - D witamini we osteotrop serişdeler – süňk gurluşyny goldamak üçin. - Fiziki hereketi çäklendirmek, ýöremede taýak ulanmak. - MRT bilen yzygiderli gözegçilik. ▶ Maksat: Süňk çökmekden öň öňüni almak, gan akymyny dikeltmek. Ortançalaşan tapgyr (Ficat II–III):- Core decompression – süňkdäki basyşy azaltmak üçin kiçi operasiýa. - BMAC / PRP — kök öýjükli serişdeler bilen süňki dikeltmek. - Fiziki reabilitasiýa – hereketiň dikeldilmegi. Giçki tapgyr (Ficat IV):- Total endoprotez – süňk çökenden soň boguny çalyşmak. - Autoosseous plasty – başga ýerden alnan süňk bilen dikeldiş operasiýasy. - Reabilitasiýa – ýöreýiş goldawy, fiziki dikeldiş, MRI bilen yzygiderli gözegçilik. Öňüni alyş çäreleriKortikosteroid ulananda diňe lukman maslahat bilen, iň pes dozada we iň gysga möhletde ulanmaly. D witamini derejesini ölçetmek we goldamak – D3 goşundylaryny lukman bilen maslahatlaşyp kabul etmeli. Fiziki işjeňligi dowam etdirmek, emma agyr ýük bermän, ýörite türgenleşikler bilen hereketi goldamak. Iýmitlenmede süňk üçin peýdaly maddalara üns bermek: kalsiý, D witamini, magniý, beloklar. MRT ýa rentgen barlaglaryny 2–6 aýda bir gaýtalamak – esasan-da steroid ulanandygyňyz ýa agyry bar bolsa. MaslahatEger siz ýa ýakynyňyz COVID-19 geçiren bolsa we soňky aýlarda bud ýa başga bogunlarynda agyry, topallanma, ýa-da hereket çäkliligi ýüze çykýan bolsa – bu diňe “ýadawlyk” däl-de, osteonekroz alamaty bolup biler. Tizden-tiz ortoped lukmanyna ýüz tutuň! Ir anyklanan osteonekroz bejergisi ýeňil, netijesi bolsa gowy bolýar. Şeýle-de bolsa, kortikosteroid ulanmagyň yzýany süňk MRT bilen barlatmak – häzirki zaman saglyk gözegçiliginde möhüm tapgyr bolup durýar.