Derveze Krateri Hakkında Türkmen Bilim İnsanlarının Biriktirilmiş Deneyimi

Doğu ve Orta Türkmenistan’daki gaz yataklarının geliştirilmesine yönelik proje ve bilimsel çalışmaların yürütülmesi, “Türkmengaz” Devlet Konserni Doğal Gaz Araştırma Enstitüsü’nün temel faaliyet alanlarından biridir. Enstitü, kırk yılı aşkın süredir jeolojik arama ve gaz rezervlerinin hesaplanması, kuyu sondaj projelerinin hazırlanması, doğal gazın hazırlanması, taşınması ve işlenmesi, çevre koruma ile petrol-gaz projelerinin teknik-ekonomik fizibilite çalışmalarını kapsayan bütüncül araştırmalar yürütmektedir.

Enstitünün bilimsel araştırmalarında, “Karakum’un Parıltısı” olarak bilinen Derveze Krateri adlı benzersiz doğal-teknolojik oluşum özel bir yer tutmaktadır. Krater, Orta Karakum’da, Çaljulba ve Zaklı-Derveze yataklar grubu içerisinde, Aşkabat’tan yaklaşık 270 kilometre uzaklıkta yer almaktadır. 1963 yılından bu yana burada yer altından doğal gaz sürekli olarak çıkmakta ve yanmaktadır.

Yaklaşık 60 metre çapında ve 20 metreye yakın derinlikte olan krater, bir gaz yatağında açılan arama kuyusunun çökmesi sonucunda oluşmuştur. Kaza anında insanların ve hayvanların zehirlenmesini önlemek amacıyla çıkan gazın yakılmasına karar verilmiştir. Yangının birkaç gün içinde sönmesi, gaz rezervlerinin tükenmesi ya da komşu yataklarda olduğu gibi gazlı tabakanın suyla dolması beklenmiştir.

Enstitü uzmanları Zaklı-Derveze yataklar grubunun jeolojik yapısını ayrıntılı biçimde incelemiştir. Bu alanların ayırt edici özelliği, 200 ila 950 metre derinliklerde bulunan, su taşıyan ve sıkı kayaçlarla kesişen ince ve düşük verimli tabakalardır. Günümüzde Derveze, Takır, Şih, Şihyani, Çaljulba, Goyun, Topjulba, Toparjulba ve Çemmerli yatakları endüstriyel olarak işletilmektedir. Gaz üretimi 45 kuyunun kullanılmasıyla gerçekleştirilmektedir.

Bazı tabaka ve yataklar arasında hidrodinamik bağlantılar tespit edilmiştir. Arama, inceleme ve üretim-değerlendirme kuyularının açılmasıyla Orta Türkmenistan’da kristal temel kayaçlara kadar olan kesitler ortaya çıkarılmıştır. Platform, Paleozoik döneme ait granitler, granit porfirler, tüfler ve liparit bileşimli tüf lavalarından oluşmaktadır. Bu kayaçların yaşı Permiyen öncesi-Triyas olarak belirlenmiş olup, açığa çıkarılan maksimum kalınlık 120 metreye ulaşmaktadır.

Kretase sistemine ait tortullar, tam bir stratigrafik dizilim halinde bulunmakta ve denizel ile karasal kayaçları içermektedir; Valanjin ve Goteriv’den başlayarak Barremiyen, Aptiyen, Albiyen, Senomaniyen, Turoniyen, Senoniyen ve Daniyen evrelerine kadar uzanmaktadır.

Başlangıçtaki tahminlerin aksine, Derveze Krateri’nin yanması onlarca yıldır devam etmektedir. Bu durum çevre üzerinde olumsuz etkilere yol açmakta ve değerli enerji kaynaklarının kaybına neden olmaktadır. Bu nedenle yakıt-enerji sektörü yönetimi, kontrolsüz gaz çıkışını önleyecek etkili yöntemlerin bulunması amacıyla bilim camiasının sürece dahil edilmesine karar vermiştir.

Daha önce krater ve kaza kuyusunun incelenmesine yönelik çeşitli çalışmalar yapılmıştır. “Türkmengaz” DK’nın “Petrol ve Gaz Güvenliği” Müdürlüğü uzmanları, kuyunun korunmuş çimentolanmış kısmını bulmak umuduyla krater tabanını araştırmışlardır. Bu durum kuyu başı ekipmanının kurulmasına ve gaz çıkışının kontrollü bir rejime alınmasına olanak sağlayabilirdi. Ancak krater yüzeyindeki çok sayıdaki yanma noktası nedeniyle kuyu tabanına ulaşmak mümkün olmamıştır.

Üretim kuyularından elde edilen mevcut veriler, kesişen tabakalar arasında gaz akımlarının bulunduğunu doğrulamaktadır. Arama kuyusu ile açılan yatağın rezervlerinin nispeten küçük olmasına rağmen, kraterin uzun süreli yanması bu durumla açıklanmaktadır.

Belirlenen jeolojik ve hidrodinamik özellikler dikkate alınarak, Doğal Gaz Araştırma Enstitüsü uzmanları Çaljulba yatağında üretim-değerlendirme kuyusu açılmasını önermiştir. Üretken tabakadan gaz çekilmesi sayesinde filtrasyon akımlarının yönü değiştirilmiş ve krater yönüne gaz akışı önemli ölçüde azaltılmıştır.

Bu bilimsel olarak temellendirilmiş çözümün hayata geçirilmesi, atmosfere gaz salınımlarının ortadan kaldırılmasına, çevresel zararın azaltılmasına ve Türkmenistan’ın doğal kaynaklarının rasyonel biçimde kullanılmasının sağlanmasına imkân tanıyacaktır.