Türkmenistan topraklarında bulunan antik Marguş ülkesinin tanınmış tarihî alanlarından biri olan Gonur Depe’deki arkeolojik araştırmaların bir sonraki aşaması 2027 yılının baharında sürdürülecek. Bu bilgi, Türkmenistan Tarihî ve Kültürel Anıtları Koruma, İnceleme ve Restorasyon Müdürlüğü ile «Antik Merv» Devlet Tarihî ve Kültürel Koruma Alanı uzmanlarının Rus bilim insanlarıyla birlikte gerçekleştirdiği ortak keşif gezisinin sonuçlarında yer aldı.

Bu yılın eylül-ekim aylarında Gonur Depe’deki kazı çalışmalarının üçüncü ve son aşaması gerçekleştirildi. Çalışmalara Türkmenistan’ın ilgili kurumlarından uzmanların yanı sıra Rusya Bilimler Akademisi N.N. Mikluho-Maklay Etnoloji ve Antropoloji Enstitüsü ile Maddi Kültür Tarihi Enstitüsü bilim insanları da katıldı.

Son arazi çalışmaları sırasında çok sayıda değerli buluntuya ulaşıldı. Bunların en önemlisi, art arda sıralanmış beş mezardan oluşan bir mezar kompleksinin ilk kez ortaya çıkarılması oldu. Farklı dönemlerde aşamalı olarak inşa edilen bu mezarlarda iki yetişkin ve bir çocuk gömülüydü. Mezar eşyalarının en fazla olduğu mezar ise çocuğa ait olandı.

Kazı ekibinin başkanı Tarih Bilimleri Doktoru Nadejda Dubova’nın belirttiğine göre, bu yılki araştırmalar başarılı geçti. Kazılar sırasında toplamda yaklaşık 160 buluntu ortaya çıkarıldı. Bunların 27’sini seramik kaplar oluşturuyor. Özellikle bronzdan yapılmış nadir bir tarım aleti ile ahşap işçiliğinde kullanılan kesici ve oyucu aletler dikkat çekti.

Arazi çalışmaları tamamlandıktan sonra antik Marguş ülkesinin topraklarından çıkarılan eserlerin incelenmesine Mary vilayetindeki Tarih ve Yerel Kültür Müzesi’nde ve Aşkabat’taki Türkmenistan Devlet Kültür Merkezi Devlet Müzesi’nde devam edildi.

Araştırmaların temel amacı, antik Murgap Nehri deltasından çıkarılan tüm buluntuların kataloğunu hazırlamaktır. Kataloğun «Margiana’nın Büyük Taş Eserleri» başlıklı ilk sayısı 2021 yılında elektronik ortamda yayımlandı. Yayında Marguş anıtlarının, Baktriya-Margiana Arkeoloji Kültürü’nün en önemli ve en kapsamlı biçimde incelenmiş topluluklarından biri olduğu belirtiliyor.

Kataloğun birinci bölümünün ilk sayısında Baktriya-Margiana Arkeoloji Kültürü’ne özgü üç tür taş eser hakkında bilgi derlendi: küçük sütunlar, diskler ve asalar. Bu eserlerin örnekleri Türkmenistan ve Rusya müzelerinde korunuyor. Yayında ayrıca antik Marguş ülkesi hakkında kısa bilgilere de yer veriliyor. Bu çalışma, «Avesta»da Mouru, Behistun Yazıtı’nda Marguş, antik yazarların eserlerinde ise Margiana adıyla anılan ülkenin topraklarından çıkarılan buluntulara adanmış kitaplar dizisinin başlangıcını oluşturuyor.

2024 ve 2026 yıllarındaki arazi çalışmalarında seramik eserlerin incelenmesine özel önem verildi. Çünkü seramik, arkeolojik toplulukların özelliklerini belirlemede önemli kaynaklardan biridir. Söz konusu müzelerde korunan ve arkeolojik açıdan bütünlüğü bozulmamış durumda bulunan seramik eserlerin sayısı on binleri aşıyor.

Her buluntu özel bir prosedüre göre kayıt altına alınıyor, fotoğraflanıyor ve çizimleri hazırlanıyor. Keşif ekibinin gelecek planları arasında değerli buluntuların dijital 3D modellerinin, daha sonra ise plastik kopyalarının hazırlanması da bulunuyor.

Araştırmaların bir diğer önemli alanını restorasyon çalışmaları oluşturuyor. Aşkabat’taki Türkmenistan Güzel Sanatlar Müzesi’nde, Rusya Devlet Bilimsel Restorasyon Araştırma Enstitüsü’nün (GOSNIIR) restoratör sanatçısı Galina Veresoska’nın katılımıyla Gonur Depe’nin eşsiz mozaiklerini inceleme ve restore etme çalışmaları sürdürüldü. Binlerce parçadan oluşan mozaikler uzman tarafından ayrıntılı biçimde incelendi; ayrı parçaları sağlamlaştırıldı ve aşamalı olarak bir araya getirildi. Bu çalışmalar, değerli buluntuların mevcut durumunun korunmasını sağlamanın yanı sıra daha fazla zarar görmelerinin önlenmesine de imkân verdi.

Türkmen ve Rus bilim insanlarının ortak çalışmaları, antik Marguş ülkesinin paha biçilmez kültürel mirasının korunmasına ve iki ülke arasındaki bilimsel ve dostane ilişkilerin güçlendirilmesine katkı sağlıyor. Gonur Depe’deki arkeolojik kazıların 2027 yılının baharında devam etmesi planlanıyor.