Ärsary Baba: tarixiy va ma’naviy meros

Ärsary Baba — turkman xalqining tarixida muhim ruhiy shaxs bo‘lib, Lebap hududidan chiqqan. U nafaqat qabila piri, balki ma’lum tarixiy davr, hududiy xususiyatlar va milliy rivojlanish yo‘lini o‘zida jamlagan shaxs sifatida tanilgan. Uning ismi hozirgi Lebap viloyatining tarixiy-geografik hududi va Ersari turkmanlarining kelib chiqishi bilan chambarchas bog‘liq.

Lebap qadimdan Amudaryo bo‘ylarida joylashib, turli madaniyatlar, savdo yo‘llari va ko‘chmanchi qabilalarning chorrahasi bo‘lgan. Tarixiy manbalar bu yerda O‘g‘uz turkman qabilalari qadimdan yashab kelganini qayd etadi. Shunday sharoitda, jamiyatni ruhiy yetakchilik qilishga qodir shaxslarning paydo bo‘lishi tabiiy holat hisoblanadi. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, Ärsary Baba Amudaryoning o‘rta oqimlarida, hozirgi Lebap hududida yashagan va qabilalar orasida katta obro‘ga ega bo‘lgan.

Ärsari qabilasi va Ärsary Babaning roli

Tarixchilar va etnografiyalar fikricha, Ärsari turkmanlari qadimiy O‘g‘uzlar qabilalaridan biri bo‘lib, ularning shakllanishida Ärsary Baba pir-ota sifatida alohida hurmatga loyiqdir. “Ärsari” nomi ham bu bog‘liqlikni tasdiqlaydi. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, u qabilalarni birlashtirgan, ularning yashash joylarini tartibga solgan va jamiyatdagi munosabatlarga adolat tamoyillarini kiritgan. Shu sababli u nafaqat ruhiy rahbar, balki tarixiy shaxs sifatida ham e’tirof etiladi.

Lebap hududi, xususan Amudaryo bo‘ylari, Ärsary Babaning kuchli ta’sir ko‘rsatgan joylari hisoblanadi. Bu yerda uning nomi bilan bog‘liq muqaddas joylar, ziyorat qilinadigan nuqtalar saqlanib qolgan. Ziyorat an’analari Ärsary Babaning nafaqat tarixiy shaxs, balki xalqning ruhiy hayotida muhim o‘rin egallaganligini ko‘rsatadi. Bu Lebapni turkman tarixida madaniy-ruhi markaz sifatida namoyon etadi.

Ärsary Baba — tarixiy va afsonaviy shaxs

Ärsary Baba (xalq orasida Ärsary baba) — qahramon, mard qabila sardori va Ersari turkmanlarining ajdodlaridan biri bo‘lib, taxminan XIII–XIV asrlarda yashagan. U Ersari xalqining birlashishi va tashkil topishida asosiy hissa qo‘shgan yetakchi sifatida tanilgan. Uning ismi “Ärsari” — “er” (mard) va “sari” (yorqin) so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, “mard va birlashgan odam” ma’nosini bildiradi.

Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, u Mo‘g‘ul imperiyasining kengayishi va Markaziy Osiyodagi qiyinchiliklar davrida yashagan. Shu davrda turkmanlar orasida tortishuvlar ko‘p bo‘lgan, turli imperiyalar va qabilalar tez-tez urushgan. Ärsary Baba esa nizolarni yumshatib, Ersari xalqini birlashtirib, yetakchilik ko‘rsatgan va Markaziy Osiyoda turkmanlarni birlashtirishga katta hissa qo‘shgan.

Uning haqidagi ma’lumotlarning ko‘pchiligi XVII asrda Xiva xoni Abulg‘azi Bahodir tomonidan yozilgan Şejarei Terakime («Turkmanlar nasl daraxti») kitobiga tayangan. Shuningdek, uning o‘g‘illari — Eynel G‘azi, Zeynel G‘azi, Mustafo G‘azi va qizi Mamabike haqida ham rivoyatlar mavjud. Ularning avlodlari va joy nomlari hozirgi geografiayalarda saqlangan.

Ba’zi manbalarda aytilishicha, Ärsary Baba 1313 yilda musulmon davlat madaniyatini va xalqning islom ilmiga bo‘lgan bilimini rivojlantirish maqsadida Muin al-Murid nomli muhim ma’rifiy asar yozdirgan. Bu kitob arab tilidan turkiy tilga tarjima qilingan ilk ma’rifiy asarlardan biri bo‘lib, o‘sha davrda ilmiy yozuvlarning rivojlanishiga yordam bergan.

Hozirgi kunda Lebap hududida va umumiy turkman jamiyatida Ärsary Babaning ismi milliy ruhiy merosning ajralmas qismi sifatida hurmat bilan yodga olinadi. Uning shaxsiyati yosh avlodga tarixiy ildizlarni, ajdodlar yo‘lini va milliy o‘ziga xoslikni tushuntirishda muhim ahamiyatga ega. Uning merosi nafaqat o'tmish xotirasi, balki milliy birdamlik va ruhiy yaxlitlik ramzi sifatida mavjud.