2026-njy ýylda Merkezi Aziýa dünýä ykdysadyýetinde barha möhüm orun eýeleýän sebitleriň biri hökmünde öňe çykýar. Gazagystan, Özbegistan, Türkmenistan, Gyrgyzystan we Täjigistan döwletlerini birleşdirýän sebitiň umumy ykdysady kuwwaty, ilaty, tebigy serişdeleri we ulag-logistika mümkinçilikleri onuň halkara ähmiýetini artdyrýar.

Berlen maglumatlara görä, bäş ýurduň jemi içerki önüminiň umumy möçberi takmynan 543 milliard dollara ýetýär. Sebitiň ilaty bolsa 83,6 milliondan gowrak bolup, 2026-njy ýylyň häzirki bahalandyrmalarynda bu görkeziji 84–85 million adama golaýlaýar. Şeýle hem Merkezi Aziýa ýurtlarynda jemlenen göni daşary ýurt maýa goýumlarynyň möçberi takmynan 220,5 milliard dollar diýlip bahalandyrylýar.

Gazagystan — sebitiň esasy ykdysady güýji

Merkezi Aziýanyň ykdysady gurluşynda Gazagystan aýratyn uly paý eýeleýär. Ýurda takmynan 306 milliard dollarlyk JIÖ düşýär. Bu sebitiň umumy ykdysadyýetiniň takmynan 56 göterimine deňdir.

Gazagystan sebitiň eksportynda hem öňdebaryjy orny eýeleýär. Merkezi Aziýanyň umumy eksportynyň möçberi takmynan 139 milliard dollar bolup, onuň üçden iki bölegine golaýy Gazagystanyň paýyna düşýär.

Göni daşary ýurt maýa goýumlarynyň jemlenen möçberi boýunça hem Gazagystan öňdeligi saklaýar. Ýurda degişli görkeziji takmynan 151 milliard dollar bolup, bu sebitiň umumy görkezijisiniň 69 göterimine golaýyny emele getirýär.

Gazagystanyň maliýe durnuklylygy hem sebitde iň ýokary derejede bahalandyrylýar. 2026-njy ýylyň awgust aýynda S&P Global Ratings ýurduň uzak möhletli karz reýtingini BBB derejesine çenli ýokarlandyrdy. Şeýlelikde, Gazagystan Merkezi Aziýada maýa goýum derejesindäki karz reýtingine eýe bolan ýeke-täk ýurt bolmagynda galýar.

Ýurtda halkara ätiýaçlyklarynyň we döwlet gaznalarynyň bolmagy hem möhüm maliýe buferini döredýär. Berlen maglumatlara görä, ätiýaçlyklar we degişli döwlet gaznalary döwlet daşarky bergisini takmynan 3,8 esse ýapyp bilýär.

Şeýle-de bolsa, Gazagystanyň öňünde ykdysadyýeti nebit, gaz we metallara bolan garaşlylykdan çykarmak, önümçiligi diwersifikasiýa etmek we ýokary goşulan bahaly pudaklaryň paýyny artdyrmak ýaly wezipeler durýar.

Özbegistan — ýokary depginli ösüşiň esasy merkezleriniň biri

Özbegistan Merkezi Aziýanyň ikinji iri ykdysadyýetidir. Ýurtda JIÖ-niň möçberi takmynan 147 milliard dollar bolup, sebitiň umumy ykdysadyýetindäki paýy 27 göterime golaýlaýar.

Özbegistan ilat sany boýunça hem sebitiň öňdebaryjy döwletidir. 2026-njy ýylyň bahalandyrmalaryna görä, ýurduň ilaty 37 million adama golaýlaýar. Ilatyň köp böleginiň ýaşlardan ybarat bolmagy zähmet bazary, içerki sarp ediş we täze işewürlik mümkinçilikleri üçin uly mümkinçilik döredýär.

Soňky ýyllarda ýurtda ykdysady özgertmeleriň, hususylaşdyrmagyň we senagatlaşdyrmagyň güýçlenmegi daşary ýurt maýa goýumlarynyň artmagyna şert döredýär. Şol sebäpli Özbegistan täze maýa goýumlary üçin Merkezi Aziýanyň iň işjeň bazarlarynyň biri hökmünde häsiýetlendirilýär.

Halkara Pul Gaznasynyň çaklamasyna görä, Özbegistanyň 2026-njy ýyldaky ykdysady ösüşi 6,8 göterime, Ýewraziýa ösüş bankynyň bahalandyrmasyna görä bolsa 7,9 göterime ýetip biler.

Türkmenistan — energetika kuwwatyna daýanýan ykdysadyýet

Türkmenistanyň JIÖ-si berlen maglumatlara görä, takmynan 50 milliard dollar möçberinde bolup, bu Merkezi Aziýanyň umumy ykdysadyýetiniň 9 göterimine golaýyny emele getirýär.

Ýurtda uly möçberli tebigy gaz gorlarynyň bolmagy Türkmenistanyň ykdysady kuwwatynyň esasy çeşmeleriniň biridir. Energetika pudagy eksport girdejileriniň we daşary ykdysady gatnaşyklaryň möhüm bölegini üpjün edýär.

Şol bir wagtyň özünde ykdysadyýeti diwersifikasiýa etmek, gaýtadan işleýän önümçilikleri giňeltmek we tebigy serişdelerden başga pudaklaryň ykdysadyýetdäki paýyny ýokarlandyrmak uzak möhletli ösüşiň esasy ugurlarynyň biri bolup durýar.

Gyrgyzystan — ýokary ösüş depginlerine garaşylýan ýurt

Gyrgyzystanyň JIÖ-si takmynan 23 milliard dollar bolup, sebitiň umumy ykdysadyýetiniň 4 göterimine golaýyny düzýär.

Ýurtda kiçi we orta telekeçiligiň, dag-magdan pudagynyň we daşary ýurtlarda işleýän raýatlaryň pul geçirimleriniň ykdysadyýetdäki orny uludyr. Şeýle hem gidroenergetika pudagy geljekki ösüş üçin möhüm mümkinçilikleriň biri hökmünde çykyş edýär.

2026-njy ýyl üçin ösüş çaklamalary Gyrgyzystanyň ykdysadyýetiniň ýokary depgin bilen ösmegine garaşylýandygyny görkezýär. Ýewraziýa ösüş banky ýurduň ösüşini 10,2 göterim derejesinde çaklaýar. Halkara Pul Gaznasynyň çaklamasy bolsa 6,1 göterim töweregindedir.

Täjigistan — gidroenergetika we dag-magdan mümkinçilikleri

Täjigistanyň JIÖ-si takmynan 18 milliard dollar bolup, sebitdäki paýy 3 göterime golaýdyr.

Ýurtda gidroenergetika üçin uly mümkinçilikler bar. Mundan başga-da, oba hojalygy, dag-magdan pudagy we goňşy döwletler bilen söwda gatnaşyklary ykdysady ösüşiň möhüm ugurlary bolup durýar.

Ýewraziýa ösüş bankynyň çaklamasyna görä, Täjigistanyň 2026-njy ýylda ykdysady ösüşi 8,3 göterime ýetip biler. Halkara Pul Gaznasy bolsa ösüşiň 6 göterim töwereginde bolmagyna garaşýar.

Merkezi Aziýanyň ykdysady gurluşy

Ýurt

JIÖ

Sebitdäki paýy

Esasy ykdysady ugur

Gazagystan

≈306 mlrd $

≈56%

Nebit-gaz, metallurgiýa, eksport, maýa goýum

Özbegistan

≈147 mlrd $

≈27%

Senagat, hyzmatlar, maýa goýum, içerki bazar

Türkmenistan

≈50 mlrd $

≈9%

Tebigy gaz we energetika

Gyrgyzystan

≈23 mlrd $

≈4%

Gidroenergetika, dag-magdan, telekeçilik

Täjigistan

≈18 mlrd $

≈3%

Gidroenergetika, oba hojalygy, dag-magdan

Bu görkezijilerden görnüşi ýaly, Gazagystan, Özbegistan we Türkmenistan bilelikde Merkezi Aziýanyň JIÖ-siniň 90 göterimden gowragyny emele getirýär. Şeýlelikde, bu üç döwlet sebitiň ykdysady gurluşynda esasy orun eýeleýär.

Maýa goýumlar boýunça ýagdaý

Merkezi Aziýada jemlenen göni daşary ýurt maýa goýumlarynyň möçberi takmynan 220,5 milliard dollar diýlip bahalandyrylýar. Onuň esasy bölegi Gazagystanyň paýyna düşýär.

Has täze UNCTAD maglumatlarynda 2025-nji ýylyň ahyryna sebitiň jemlenen daşary ýurt maýa goýumlarynyň möçberiniň 235,5 milliard dollara çenli ýokarlanandygy görkezilýär. Bu ösüş Merkezi Aziýanyň halkara maýa goýumlary üçin ähmiýetiniň barha artýandygyny görkezýär.

Gazagystan maýa goýumlaryň jemlenen möçberi boýunça öňde barýan bolsa, Özbegistan täze maýa goýumlarynyň ösüş depgini boýunça aýratyn tapawutlanýar. Bu ýagdaý onuň ykdysady özgertmeleri we täze önümçilik taslamalary bilen baglydyr.

2026-njy ýylda ykdysady ösüş

Halkara guramalaryň çaklamalary Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetiniň 2026-njy ýylda hem ýokary ösüş depginini saklap biljekdigini görkezýär. Şeýle-de bolsa, dürli guramalaryň çaklamalary arasynda belli bir tapawut bar.

Ýewraziýa ösüş bankynyň has optimistik çaklamalaryna görä, Merkezi Aziýanyň umumy ykdysady ösüşi 6,5 göterimden ýokary bolup, sebitiň jemi içerki önümi 600 milliard dollardan hem geçip biler.

S&P Global Ratings Gazagystanyň 2026-njy ýyldaky ykdysady ösüşini takmynan 5,1 göterim derejesinde bahalandyrýar. Ýewropanyň Täzeleniş we Ösüş Bankynyň Merkezi Aziýa we Mongoliýa boýunça çaklamasynda bolsa 2026-njy ýylda ösüşiň ortaça 5,6 göterim töwereginde bolmagyna garaşylýar.

Çaklamalaryň arasyndaky tapawut maýa goýum işjeňliginiň, infrastruktura taslamalarynyň, gaýtadan eksportyň, çig mal bazarlaryndaky bahalaryň we daşarky ykdysady töwekgelçilikleriň dürli görnüşde bahalandyrylmagy bilen düşündirilýär.

Sebitiň öňünde duran esasy wezipeler

Merkezi Aziýanyň ykdysady ösüş mümkinçilikleri bilen bir hatarda birnäçe strategik mesele hem bar. Ilki bilen, ulag-logistika infrastrukturasyny ösdürmek zerur. Sebitiň Ýewropa bilen Aziýanyň arasynda ýerleşmegi Orta geçelgäniň (Middle Corridor) mümkinçiliklerinden has netijeli peýdalanmaga şert döredýär.

Ikinji möhüm ugur — suw serişdelerini rejeli peýdalanmak we howanyň üýtgemeginiň täsirlerine garşy göreşmekdir. Suw we ýer serişdeleriniň netijeli dolandyrylmagy oba hojalygynyň we azyk howpsuzlygynyň geljegi üçin aýratyn ähmiýete eýedir.

Üçünji ugur bolsa sebitleýin ykdysady integrasiýany güýçlendirmekdir. Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda söwdanyň artdyrylmagy, ulag geçelgeleriniň ösdürilmegi, gümrük amallarynyň ýeňilleşdirilmegi we önümçilik kooperasiýasynyň giňeldilmegi daşarky ykdysady töwekgelçilikleri azaltmaga mümkinçilik berip biler.

Umuman, 2026-njy ýylda Merkezi Aziýa ykdysady kuwwaty, tebigy serişdeleri, köp sanly ilaty we strategik geografik ýerleşişi bilen dünýä ykdysadyýetinde özbaşdak möhüm merkez hökmünde kemala gelýär. Gazagystan sebitiň ykdysady we maliýe daýanjy hökmünde çykyş edýän bolsa, Özbegistan ösüş depgini we maýa goýum işjeňligi bilen tapawutlanýar. Türkmenistan energetika kuwwaty, Gyrgyzystan we Täjigistan bolsa gidroenergetika, dag-magdan we beýleki tebigy mümkinçilikleri bilen sebitiň umumy ykdysady potensialyny güýçlendirýär.

Geljekki ösüşiň esasy şerti bolsa ýurtlaryň öz ykdysadyýetlerini diwersifikasiýa etmegi, maýa goýum mümkinçiliklerini giňeltmegi, sebitleýin hyzmatdaşlygy güýçlendirmegi we ulag, suw hem-de ekologiýa meselelerini bilelikde çözmegi bilen bagly bolar.