Darvoza krateri bo‘yicha turkman olimlarining to‘plangan tajribasi

Sharqiy va Markaziy Turkmaniston gaz konlarini o‘zlashtirish bo‘yicha loyiha va ilmiy ishlarni amalga oshirish “Turkmengaz” davlat konsernining Tabiiy gaz ilmiy-tadqiqot instituti faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Institut qirq yildan ortiq vaqt mobaynida geologik qidiruv va gaz zaxiralarini hisoblash, quduqlarni burg‘ulash loyihalarini ishlab chiqish, tabiiy gazni tayyorlash, tashish va qayta ishlash, ekologiya, shuningdek neft-gaz loyihalarini texnik-iqtisodiy asoslash sohalarida kompleks tadqiqotlar olib bormoqda.

Institut ilmiy izlanishlarida noyob tabiiy-texnogen obyekt — “Qoraqum yaltirashi” nomi bilan mashhur Darvoza krateri alohida o‘rin tutadi. U Markaziy Qoraqumda, Chaljulba va Zakli-Darvoza konlar guruhi hududida, Ashxoboddan taxminan 270 kilometr uzoqlikda joylashgan. Bu yerda 1963-yildan buyon yer ostidan tabiiy gaz uzluksiz chiqib, yonib kelmoqda.

Diametri qariyb 60 metr va chuqurligi 20 metrga yaqin bo‘lgan krater gaz konida burg‘ulangan qidiruv qudug‘ining qulab tushishi natijasida hosil bo‘lgan. Avariya vaqtida odamlar va hayvonlarning zaharlanishining oldini olish maqsadida chiqayotgan gazni yoqish to‘g‘risida qaror qabul qilingan. Dastlab yong‘in bir necha kun ichida o‘chadi, gaz zaxiralari tugaydi yoki qo‘shni konlarda bo‘lgani kabi gazli qatlam suv bilan to‘lib qoladi, deb taxmin qilingan.

Institut mutaxassislari Zakli-Darvoza konlar guruhining geologik tuzilishini chuqur o‘rgandilar. Ularning asosiy xususiyati — 200 metrdan 950 metrgacha chuqurliklarda joylashgan, suvli va zich jinslar bilan kesishuvchi yupqa, kam mahsuldor qatlamlarning mavjudligidir. Hozirgi kunda Darvoza, Takir, Shix, Shixyani, Chaljulba, Goyun, Topjulba, Toparjulba va Chemmerli konlari sanoat miqyosida o‘zlashtirilmoqda. Gaz qazib olish 45 ta quduq orqali amalga oshirilmoqda.

Ayrim qatlamlar va konlar o‘rtasida gidrodinamik bog‘liqlik aniqlangan. Qidiruv va foydalanish-baholash quduqlarini burg‘ulash natijasida Markaziy Turkmanistonda kristalli poydevorgacha bo‘lgan jinslar ochib berildi. Platforma paleozoy davriga oid granitlar, granit-porfirlar, tuflar va liparit tarkibli tuf lavalaridan iborat. Ularning yoshi doperm-trias davri deb belgilanib, maksimal ochilgan qalinlik 120 metrga yetadi.

Bo‘r tizimi cho‘kindilari to‘liq stratigrafik ketma-ketlikda uchraydi va dengiz hamda kontinental jinslarni o‘z ichiga oladi — valanjin va goterivdan tortib barrem, apt, alb, senoman, turon, senon va daniy bosqichlarigacha.

Dastlabki taxminlarga qaramay, Darvoza kraterining yonishi bir necha o‘n yillardan beri davom etmoqda. Bu hodisa atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatib, qimmatli energiya resurslarining yo‘qotilishiga olib kelmoqda. Shu sababli yoqilg‘i-energetika majmuasi rahbariyati nazoratsiz gaz chiqishini to‘xtatishning samarali yo‘llarini topish uchun ilmiy jamoatchilikni jalb etish to‘g‘risida qaror qabul qildi.

Avvalroq krater va avariya qudug‘ini tekshirish bo‘yicha bir qator ishlar amalga oshirilgan. “Turkmengaz” DKning “Neftgaz xavfsizligi” boshqarmasi mutaxassislari quduqning saqlanib qolgan sementlangan qismini topish umidida krater tubini o‘rganishdi. Bu quduq og‘zini jihozlash va gaz chiqishini boshqariladigan rejimga o‘tkazish imkonini berishi mumkin edi. Biroq krater yuzasidagi ko‘plab yonish o‘choqlari sababli quduq tubini aniqlash imkoni bo‘lmadi.

Amaldagi quduqlardan olingan ma’lumotlar kesishuvchi qatlamlar orasida gaz oqimlari mavjudligini tasdiqlaydi. Qidiruv qudug‘i orqali ochilgan kon zaxiralari uncha katta bo‘lmasligiga qaramay, kraterning uzoq muddat yonib turishi aynan shu bilan izohlanadi.

Aniqlangan geologik va gidrodinamik xususiyatlarni inobatga olgan holda, Tabiiy gaz ilmiy-tadqiqot instituti mutaxassislari Chaljulba konida foydalanish-baholash qudug‘ini burg‘ulashni taklif etdilar. Mahsuldor qatlamdan gaz olish hisobiga filtratsiya oqimlari yo‘nalishini o‘zgartirish va kraterga gaz kelishini sezilarli darajada kamaytirishga erishildi.

Ushbu ilmiy asoslangan yechimni amalga oshirish atmosferaga gaz chiqindilarini bartaraf etish, ekologik zararni kamaytirish va Turkmanistonning tabiiy resurslaridan oqilona foydalanishni ta’minlash imkonini beradi.