Yer va milliy qonunchilik

Myrat Kuliyev, Turkmeniston Davlat, Huquq va Demokratiya Instituti ilmiy xodimi: 2004 yil 25 oktyabrda qabul qilingan va shu yilning 1 noyabridan kuchga kirgan “Yer to‘g‘risida” qonun Turkmenistonda yer huquqi asosiy manbai bo‘lib, yer qonunchiligi asosini tashkil qiladi. Ushbu qonunga asoslanib yangi normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinadi. Asosiy vazifa — yer huquqi normalarining bajarilishini ta’minlashdir. Hozirgi vaqtda yer munosabatlari fuqarolik huquqi munosabatlari bilan yaqin bog‘langan bo‘lib, fuqarolik-huquqiy usul yer munosabatlarini tartibga solishning asosiy vositalaridan biridir. Yer huquqi milliy huquq tizimining mustaqil sohasi bo‘lib, tabiiy obyekt sifatida, ishlab chiqarish vositasi va sharti sifatida yerden foydalanish va uni muhofaza qilish munosabatlarini tartibga soladi. Yer munosabatlarini tartibga solishning asosiy maqsadi — yerlarni rejalashtirilgan va samarali foydalanish, ularni muhofaza qilish, unumdorligini oshirish hamda yer sub’ektlarining huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdir. Turkmeniston yer qonunchiligining asosiy vazifalari yer munosabatlarini tartibga solish, yer resurslaridan samarali foydalanish choralarini amalga oshirish, yerlarni foydalanish va muhofaza qilish bo‘yicha davlat dasturlarini amalga oshirish, davlat yer tuzilishini o‘tkazish, Davlat yer kadastrini yuritish, yerlardan foydalanish bo‘yicha yagona davlat siyosatini belgilash, yerga egalik, foydalanish va ijaraga olish huquqlarini aniqlash, yer egalari, foydalanuvchilari va ijarachilarning huquq va majburiyatlarini bajarish tartibini belgilash, yer unumdorligini oshirish va tabiiy muhitni saqlash bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish va barcha turdagi xo‘jalik faoliyati uchun teng shart-sharoitlar yaratishdan iboratdir. Yer huquqining muhim xususiyatlaridan biri davlat tomonidan boshqarilishidir. Davlat organlari davlat yer kadastrini yuritadi, yerlarning holatini nazorat qiladi, ulardan foydalanishni va qaytarishni ta’minlaydi, yer tuzilishini tashkil qiladi, yerlarning foydalanishi va muhofazasiga davlat nazoratini amalga oshiradi. “Yer to‘g‘risida” qonunga ko‘ra, yer fondi qishloq xo‘jaligi yerlar; o‘rmon fondi yerlar; suv fondi yerlar; davlat zahira yerlar; aholi punktlari yerlar; sanoat, transport, aloqa, energetika, mudofaa va boshqa maqsadlar uchun yerlar; tabiiy muhofaza, sog‘lomlashtirish, dam olish va tarixiy-madaniy maqsadli yerlar kabi guruhlarga bo‘linadi. Yer uchastkasidan rejalashtirilgan foydalanish ekologik-iqtisodiy tushunchani bildiradi, ya’ni yerni saqlash, yaxshilash va iqtisodiy zarur natijaga erishishdir. Yer egalari, foydalanuvchilar va ijarachilar yerlarni faqat belgilangan maqsadga muvofiq foydalanishlari lozim. Belgilangan maqsaddan boshqa foydalanish qonun bilan taqiqlanadi. Qonunchilik tizimi davlatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy siyosatining ustunlaridan biri bo‘lib, milliy birlikni mustahkamlash vositasi va jamiyat tartibining barqarorligini ta’minlovchi ishonchli mexanizmdir. Davlatning qonunchilikka e’tibori inson manfaatlarini, ijtimoiy birdamlikni va axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘un keladigan barqaror jamiyatni ta’minlashdagi rolini ko‘rsatadi.