XII asyryň binagärlik gudraty: Gyzlar Bibi we Astanababa kümmetleri
XII asyra degişli bolan Astanababa ýadygärligi, Türkmenistanyň binagärlik taryhynda özboluşly orun tutýan, syýahatçylaryň we alymlaryň ünsüni elmydama özüne çekip gelýän mukaddes mekanlaryň biridir. Bu bina halk arasynda «Astanababa», «Gyzlar bibiniň kümmeti» ýa-da «Dort gümmez öwlüýä» diýlip hem atlandyrylýar.
Halk arasyndaky rowayatlara görä, Balhyň hökümdary Ibn Aly Nur oglunyň ýekeje gyzy Zubeýda Amyderýanyň boýunda durmuşa çykýar, emma köp wagt geçmänkä aradan çykýar. Gyzynyň hatyrasyna ajaýyp bina gurdurmak islän patyşanyň ähli synanyşyklary şowsuz tamamlanýar — bina her gezek gurlanda ýykylyp durýar.
Ahyrsoňy, patyşanyň düýşüne giren bir goja kümmetiň palçygyny Mekgeden getirilen gumdan we şol gum garylan suwdan etmegi maslahat berýär. Şeýlelikde, mukaddes toýun bilen gurlan bu bina berk bolýar. Soňra patyşanyň özi hem gyzynyň ýanynda, şu ýerde jaýlanýar.
Binagärlik Aýratynlyklary
1948-nji ýylda meşhur alyme, professor G.A. Pugaçenkowa tarapyndan öwrenilen bu ýadygärlik bir däl-de, dürli döwürlerde gurlan birnäçe otaglaryň birleşmesinden ybaratdyr:
- Iň gadymy bölegi: XII asyrda, Seljuklar döwründe gurlan metjit.
- Hanyň diwanhanasy: Metjit bilen bir wagtda gurlan otag.
- Gyzlar bibi kümmeti: XIX asyra degişli bolan, has giçki gurluşyk bölegi.
- Bezegi: Binanyň öňe çykyp duran giň dälizi (portaly) arap elipbiýiniň kufy we nash hatlary, şeýle hem täsin geometrik şekiller bilen bezelipdir.
Häzirki wagtda Astanababa ýadygärligi döwlet tarapyndan goralýan gymmatlyklaryň sanawyna girýär. Ol Kerki şäherindäki taryhy-medeni goraghananyň hasabynda durup, geçmişiň binagärlik sungatyny, halkymyzyň ruhy dünýäsini we taryhy köklerini öwrenmekde uly ähmiýete eýedir. Astanababa ýadygärligi Türkmenistanyň çägindäki orta asyr binagärliginiň iň kämil we iň täsin nusgalarynyň biri hasaplanýar.
