Turkmaniston hududida joylashgan qadimgi Marg‘ush mamlakatining mashhur yodgorliklaridan biri — Go‘nurdepadagi arxeologik tadqiqotlarning navbatdagi bosqichi 2027-yil bahorida davom ettiriladi. Bu haqda Turkmaniston tarixiy-madaniy yodgorliklarini muhofaza qilish, o‘rganish va restavratsiya qilish boshqarmasi hamda «Qadimgi Marv» davlat tarixiy-madaniy qo‘riqxonasi mutaxassislarining rossiyalik olimlar bilan birgalikda o‘tkazgan ekspeditsiyasi yakunlari bo‘yicha ma’lum qilindi.

Joriy yilning sentabr–oktabr oylarida Go‘nurdepadagi arxeologik qazishmalarning uchinchi va yakuniy bosqichi o‘tkazildi. Unda Turkmanistonning tegishli muassasalari mutaxassislari bilan bir qatorda Rossiya Fanlar akademiyasining N.N. Mikluxo-Maklay nomidagi Etnologiya va antropologiya instituti hamda Moddiy madaniyat tarixi instituti olimlari ishtirok etdi.

Navbatdagi dala tadqiqotlari davomida bir qator qimmatli topilmalar aniqlandi. Ularning eng ahamiyatlisi bir-birining ketidan joylashgan beshta qabrdan iborat majmuaning ilk bor topilganidir. Turli davrlarda bosqichma-bosqich barpo etilgan ushbu qabrlarda ikki nafar katta yoshli kishi va bir bola dafn etilgan. Ular orasida eng ko‘p dafn buyumlari bolaning qabridan topilgan.

Ekspeditsiya rahbari, tarix fanlari doktori Nadejda Dubovaning ta’kidlashicha, bu yilgi tadqiqotlar muvaffaqiyatli o‘tgan. Qazishmalar davomida jami 160 ga yaqin topilma aniqlangan. Ularning 27 tasi sopol idishlardan iborat. Ayniqsa, bronzadan yasalgan noyob qishloq xo‘jaligi quroli, shuningdek, yog‘ochga ishlov berishda qo‘llanilgan kesuvchi va o‘yuvchi asboblar alohida qiziqish uyg‘otdi.

Dala ishlari yakunlanganidan so‘ng Marg‘ush qadimgi mamlakati hududidan topilgan buyumlarni o‘rganish ishlari Mary viloyati Tarix va o‘lkashunoslik muzeyida hamda Ashxoboddagi Turkmaniston Davlat madaniyat markazining Davlat muzeyida davom ettirildi.

Tadqiqotlarning asosiy maqsadi qadimgi Murg‘ob daryosi deltasidan topilgan barcha ashyolar katalogini tuzishdan iborat. Ushbu katalogning «Marg‘iananing yirik tosh buyumlari» deb nomlangan birinchi soni 2021-yilda elektron shaklda nashr etilgan. Nashrda Marg‘ush yodgorliklari Baqtriya-Marg‘iyona arxeologik madaniyatining eng muhim va keng o‘rganilgan majmualaridan biri ekani qayd etilgan.

Katalog birinchi qismining ilk sonida Baqtriya-Marg‘iyona arxeologik madaniyatiga xos bo‘lgan tosh buyumlarning uch turi — kichik ustunlar, disklar va hassalar haqida ma’lumotlar jamlangan. Ularning namunalari Turkmaniston va Rossiya muzeylarida saqlanadi. Nashrda qadimgi Marg‘ush mamlakati haqida ham qisqacha ma’lumot berilgan. Ushbu ish «Avesto»da Mouru, Behistun bitiklarida Marg‘ush, qadimgi mualliflar asarlarida esa Marg‘iyona nomi bilan tilga olingan mamlakat hududidan topilgan ashyolarga bag‘ishlangan kitoblar turkumining boshlanishidir.

2024 va 2026-yillardagi dala mavsumlarida sopol buyumlarni o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. Chunki keramika arxeologik majmualarning xususiyatlarini aniqlashda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Yuqorida tilga olingan muzeylarda saqlanayotgan, arxeologik jihatdan yaxlit holatda topilgan sopol buyumlar soni o‘n mingdan oshadi.

Har bir topilma maxsus tartib asosida ro‘yxatga olinadi, suratga tushiriladi va chizmasi tayyorlanadi. Ekspeditsiyaning kelgusi rejalarida qimmatli topilmalarning elektron 3D nusxalarini, keyinchalik esa ularning plastik modellarini yaratish ham ko‘zda tutilgan.

Tadqiqotlarning yana bir muhim yo‘nalishi restavratsiya ishlaridan iborat. Ashxoboddagi Turkmaniston Tasviriy san’at muzeyida Rossiya Davlat ilmiy-tadqiqot restavratsiya instituti (GOSNIIR) rassom-restavratori Galina Veresoskaning ishtirokida Go‘nurdepadagi noyob mozaikalarni o‘rganish va tiklash ishlari davom ettirildi. Minglab bo‘laklardan tashkil topgan ushbu mozaikalar mutaxassis tomonidan batafsil ko‘zdan kechirildi, ularning ayrim qismlari mustahkamlandi va bosqichma-bosqich birlashtirildi. Bu ishlar qimmatli topilmalarning hozirgi holatini barqarorlashtirish hamda ularning bundan keyin yemirilishining oldini olish imkonini berdi.

Turkmaniston va Rossiya olimlarining hamkorlikdagi faoliyati qadimgi Marg‘ush mamlakatining bebaho madaniy merosini asrab-avaylashga, shuningdek, ikki davlat o‘rtasidagi ilmiy va do‘stona aloqalarni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Go‘nurdepadagi arxeologik qazishmalarni 2027-yil bahorida davom ettirish rejalashtirilgan.