Innovatsion ko‘z protezi: Suyuq metal texnologiyasi jonli to‘qimalarga shikast yetkazmay ko‘rish qobiliyatini tiklamoqda

Xalqaro olimlar guruhi tomonidan amalga oshirilgan innovatsion ilmiy tadqiqot natijasida, maxsus loyihalashtirilgan egiluvchan ko‘z implanti ko‘r sichqonlarning ko‘rish qobiliyatini tiklashga va ularga yaqin infraqizil nurlarni qabul qilishga yordam berdi. Ushbu yangi qurilma infraqizil nurlarni elektr signallariga aylantirib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rish nervlariga uzatadi. Mashhur «Nature Electronics» jurnalida chop etilgan ushbu loyiha, kelajakda ko‘rish qobiliyatidan mahrum bo‘lgan insonlarni davolashda butunlay yangi va xavfsiz sahifani ochishi mumkin.

Odatda, ba’zi genetik buzilishlar yoki yosh bilan bog‘liq dori-darmon talab qiladigan kasalliklar ko‘zning fotoretseptorlari (ya’ni yorug‘likni qabul qiluvchi hujayralari) o‘limiga, natijada esa to‘liq ko‘rlikka olib keladi. Bunday vaziyatlarda ko‘zning boshqa hujayralari va nerv tizimlari sog‘lomligini hamda miyaga signal yuborish qobiliyatini saqlab qoladilar.

Muhandislar ko‘p yillar davomida o‘lgan retseptorlar o‘rnini bosuvchi mikrosuyuqlikli mikroelektron tizimlarni yaratishga urinib kelayotgan edilar. Ammo oldingi avlod protezlarining eng katta muammosi ularning qattiq materiallardan yasalishi edi. Qattiq elektrodlar ko‘z tubidagi yumshoq to‘qimalarga shikast yetkazib, shish va yallig‘lanishni (vospaleniyeni) keltirib chiqarar edi. Shuningdek, ular oddiy ko‘rinadigan nurlarga reaksiya berishar edi, bu esa bemorda saqlanib qolgan ozroq tabiiy ko‘rish qobiliyatining ham to‘silib qolishiga olib kelardi.

Yangi ilmiy ish mualliflari oddiy ko‘z foydalanmaydigan, ya’ni inson ko‘ziga ko‘rinmaydigan yaqin infraqizil nurlardan foydalanishni taklif qildilar. Muhandislar kremniy tranzistorlaridan va undan chiqib turgan mikroelektrodlardan iborat juda yupqa plyonkani qurdilar. Ko‘z ichidagi kontaktlar (aloqa nuqtalari) galliy va indiy qorishmasidan hosil bo‘lgan suyuq metall qoliplaridan yasaldi.

Ushbu metall qorishmasi odam tana haroratida suyuq holatda bo‘lib, oddiy o‘tkazgichlardan minglab marta yumshoqdir va ko‘zning biologik to‘qimalarining egiluvchanligiga juda yaqindir. Tok o‘tkazuvchanligini yanada yaxshilash uchun metall ustunchalarining uchlariga platina qoplamasi surtildi va ustidan faqat infraqizil nurlarni o‘tkazadigan maxsus filtr qo‘yildi.

Laboratoriya sinovlari muvaffaqiyatli o‘tdi

Yangi texnologiyaning xavfsizligi dastlab insonning pigment hujayralarining laboratoriya sharoitidagi namunasida va ajratilgan ko‘z to‘r pardasida sinab ko‘rildi. Qurilmaning jonli to‘qimalar uchun hech qanday toksik zaharliligi yo‘qligi va ko‘zning nam muhitiga to‘liq chidamliligi aniqlandi.

So‘ngra sun’iy ko‘z to‘r pardasi uchta sog‘lom va uchta genetik jihatdan butunlay ko‘r sichqonning ko‘ziga joylashtirildi. Qachonki olimlar sichqonlarning ko‘ziga infraqizil nur sochganlarida, ko‘r sichqonlar miyasining ko‘rish markazida elektr impulslari hosil bo‘layotgani hasobga olindi.

Bundan tashqari, hayvonlarning o‘zini tutishini tekshirish uchun sinov o‘tkazildi. Sichqonlar qandaydir yorug‘lik signalini ko‘rganlarida maxsus naychadan suv yalashga o‘rgatilgan edi. Ko‘r sichqonlar sun’iy ko‘z yordamida infraqizil nurlarni xuddi sog‘lom sichqonlar oddiy yorug‘likni ko‘rishi kabi aniq va ishonchli qabul qilishni uddaladilar.

Kelajagi porloq ilm yo‘li

Izlanishlar signalning ko‘zdan miyaga o‘tayotganini isbotlagan bo‘lsa-da, olimlar hali bu texnologiyaning odamlarda to‘liq qanday ta’sir qilishini bilmaydilar. Miyaga borayotgan impuls inson ongida butunlay va tiniq dunyo tasvirini tiklamasdan, shunchaki tartibsiz oq dog‘larga ham o‘xshab qolishi mumkin. Ya’ni bemorning issiqlik tasviri (teplovizion) ko‘rinishida ko‘rish-ko‘rmasligi hali noma’lumligicha qolmoqda.

Shunday bo‘lsa-da, suyuq metallarning tibbiyotga joriy etilishi va tranzistorlarning ko‘rinmas spektrlarda ishlatilishi ko‘rlikka qarshi kurashda meditsinaga yangi bir qurol taqdim etmoqda. Texnologiyani odamlarda va yirikroq hayvonlarda qo‘llashdan avval, muhandislar uning energiya sarfini tubdan kamaytirishni va ko‘p yillik sinovlarni o‘tkazishni rejalashtirmoqdalar.