Turkman xalqining Milliy Lideri, Turkmaniston Xalq Maslahati Raisi Gurbanguli Berdimuhamedovning “Al-Arabiya” telekanaliga intervyusi

Hurmatli Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedovning oqilona rahbarligida muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgan siyosat natijasida mamlakatimizning dunyo siyosiy-iqtisodiy maydonidagi o‘rni tobora mustahkamlanib, dunyo davlatlari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik aloqalari faollashmoqda.

Turkman xalqining Milliy Lideri, Turkmaniston Xalq Maslahati Raisi Gurbanguli Berdimuhamedov AQShga safari doirasida millionlab tomoshabinlarga ega bo‘lgan “Al-Arabiya” telekanalining yetakchi boshlovchisi Rizvon Xonning savollariga javob berdi.

Qahramon Arkadag‘imiz Amerika Qo‘shma Shtatlariga tashrifining asosiy maqsadlari, ikki tomonlama hamkorlikning hozirgi holati va uni rivojlantirish imkoniyatlari, shuningdek, mamlakatimiz ichki va tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Turkmanistonning qarashlarini bayon etdi.

Qahramon Arkadag‘imizning mashhur telekanal yetakchi boshlovchisi bilan suhbatlashishi dunyo hamjamiyatining mamlakatimizga bo‘lgan ulkan qiziqishining, yurtimiz tomonidan ilgari surilayotgan tashabbuslarning muhim ahamiyatga ega ekanligining, mamlakatimiz xalqaro obro‘-e’tiborining tobora yuksala borayotganining yorqin dalilidir.

1. Amerika Qo‘shma Shtatlariga tashrifingizning asosiy maqsadlari nimalardan iborat?

— Siz bilan Ramazon oyining boshida uchrashayotganimdan xursandman, shuningdek, butun insoniyat farovonligi, tinchlik, osoyishta va baxtli hayot kechirishi uchun qilinayotgan duo-niyatlarning qabul bo‘lishini tilayman. Avvalo, ushbu tashrifning yuqori saviyada tashkil etilgani, ko‘rsatilgan mehmondo‘stlik va tashrifning mazmunli dasturi uchun amerikalik hamkorlarimizga minnatdorchilik bildirmoqchiman.

Turkmaniston va Amerika Qo‘shma Shtatlari o‘rtasidagi an’anaviy do‘stona, samarali, o‘zaro manfaatli munosabatlar izchil rivojlanib borayotganini alohida ta’kidlamoqchiman. Bu aloqalar siyosat, iqtisodiyot, madaniyat, ta’lim, fan, sport kabi deyarli barcha asosiy sohalarni qamrab oladi. Biz hamkorlik imkoniyatlari va istiqbollari haqida fikr almashishga, birgalikdagi harakatlarni yanada mustahkamlashga muhim ahamiyat beramiz.

Biz bugungi kunda ochilayotgan haqiqiy imkoniyatlarni ko‘ryapmiz va barcha yo‘nalishlar bo‘yicha samarali muloqotga hamisha tayyormiz. Bunday yondashuv turkman-amerika hamkorligining ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha o‘zaro tushunish bilan bog‘liqdir.

Biz ikki tomonlama siyosiy munosabatlarning erishilgan darajasi va holatiga yuqori baho beramiz. Amerika Qo‘shma Shtatlari mamlakatimiz mustaqilligini tan olgan va u bilan diplomatik aloqalar o‘rnatgan dunyodagi birinchi davlatlardan biri bo‘ldi. AQShning Turkmanistonning doimiy betarafligiga bo‘lgan hurmati va xayrixoh munosabati o‘zgarmas bo‘lib qolmoqda.

Amerika Turkmanistonning muhim savdo-iqtisodiy hamkorlaridan biri hisoblanadi. Bu borada ham ulkan tajriba to‘plandi va aniq natijalarga erishildi. Hamkorligimiz izchil rivojlanmoqda, o‘zaro tovar ayirboshlash hajmi oshmoqda.

Umuman olganda, Amerika Qo‘shma Shtatlariga amalga oshirilayotgan ushbu tashrif uzoq istiqbolga yo‘naltirilgan ko‘p qirrali hamkorlikni yanada rivojlantirishga katta turtki beradi deb hisoblaymiz.

2. Mamlakatingiz boy tabiiy resurslarga, jumladan, energetika resurslariga ega ekanligini bilamiz. Bu borada Turkmanistonning strategiyasi qanday?

— Siz to‘g‘ri aytyapsiz, Turkmaniston haqiqatan ham ulkan uglevodorod resurslariga ega bo‘lgan davlatdir. Tabiiy gazning qidirilgan va tasdiqlangan zaxiralari bo‘yicha biz dunyoda to‘rtinchi o‘rinni egallaymiz.

Turkmaniston hozirgi zamon geo-iqtisodiy sharoitida bu holatning ahamiyatini yanada chuqur anglagan holda, o‘z energetika strategiyasini, jumladan, xalqaro bozorda juda mas’uliyatli va o‘ylangan asosda shakllantirmoqda.

Bu yerda asosiy maqsad energetika oqimlarini oqilona diversifikatsiya qilish va ularning muvozanatli asosda uyg‘unligini, xavfsiz va ishonchli yetkazib berilishini ta’minlashdan iborat. Siyosiy darajada va xalqaro-huquqiy jihatdan biz energetika sohasidagi hamkorlikni hozirgi jahon taraqqiyoti talablariga va o‘zaro manfaatdorlik asosida yo‘lga qo‘yamiz. Shu munosabat bilan Turkmaniston Birlashgan Millatlar Tashkiloti doirasida energetika xavfsizligi bo‘yicha keng qamrovli ko‘p tomonlama muzokaralarni yo‘lga qo‘ydi va Bosh Assambleyaning bir necha bor qabul qilingan rezolyutsiyalari muallifi bo‘ldi. Birinchi bunday rezolyutsiya 2008-yilda ma’qullangan edi, shundan buyon energetika xavfsizligi masalasi energiya resurslarini ishlab chiqaruvchi, tranzit qiluvchi va iste’mol qiluvchi mamlakatlar manfaatlarini hisobga olishga asoslangan yangi xarakterga ega bo‘ldi.

Biz siyosiy jihatdan energetika oqimlarini diversifikatsiya qilish va xavfsizlik qoidalarini amaliyotda ham amalga oshiryapmiz. Albatda, bunda geo-iqtisodiy vaziyatni va rivojlanish tendensiyalarini hisobga olamiz.

Masalan, bir paytlar tabiiy gaz eksportining asosiy qismi Rossiyaga yo‘naltirilgan edi, ya’ni yiliga 40 milliard kub metrgacha gaz yetkazib berilardi. Hozirgi vaqtda gazimizning asosiy iste’molchisi Xitoy bo‘lib, uning hajmi taxminan shu darajadadir. Shuningdek, mamlakatimiz diversifikatsiya siyosatidan kelib chiqib, mintaqada “svop” orqali Eronga ham, Ozarbayjonga ham, Qozog‘istonga ham, O‘zbekistonga ham va boshqa zarur bo‘lgan mamlakatlarga yetkazib berishi mumkin.

Hozirgi vaqtda mamlakatimiz eng yirik xalqaro loyihalardan biri bo‘lgan Turkmaniston–Afg‘oniston–Pokiston–Hindiston (TAPI) gaz quvurini amalga oshirmoqda. Bugungi kunda TAPI quvurining Afg‘oniston hududidagi birinchi bosqichi qurilishi olib borilmoqda, u «Arkadag‘ning oq yo‘li» deb ataladi. Bu loyiha xalqaro darajada qo‘llab-quvvatlanmoqda, jumladan, AQSh tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanmoqda. U Janubiy Osiyo davlatlarining ortib borayotgan energetika ehtiyojlarini ta’minlashda ulkan imkoniyatlarga ega, shuningdek, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi hamda Yaqin va O‘rta Sharqning rivojlanayotgan bozorlariga chiqish uchun yaxshi imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, TAPI loyihasi siyosiy barqarorlik, iqtisodiy farovonlik va investitsiyalar uchun jozibadorlik nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega.

TAPI loyihasi qiziqish bildirgan kompaniyalar uchun ochiq ekanligini alohida ta’kidlamoqchiman. Amerikalik hamkorlarimiz ham unda ishtirok etish imkoniyatlarini munosib baholashlariga umid qilamiz.

3. Transkaspiy gaz quvurining istiqbollari qanday?

— Biz bu loyihani energetika oqimini diversifikatsiya qilishning hamda qit’ada energetika xavfsizligiga erishishning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘ramiz. Turkmaniston unga jiddiy, e’tiborli va ijobiy qaraydi. Shu bilan birga xalqaro-huquqiy xarakterdagi, ayniqsa, Kaspiy dengizi tubini delimitatsiya qilish masalasini hal qilish zarur. Bir qancha vaqt oldin bu masala bilan shug‘ullanish uchun turkman-ozarbayjon Ishchi guruhi tuzildi. Bu guruhning ishi amaliy jihatdan yaxshi natijalar berishiga umid qilamiz.

4. Siz Turkmaniston bilan AQSh o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy hamkorlikka oid mavzuni ko‘tardingiz. Bu yo‘nalishda hozirgi vaqtda ishlar qanday?

— Amerika Qo‘shma Shtatlari bilan hamkorligimiz izchil rivojlanmoqda, o‘zaro manfaatli va teng huquqli asosda olib borilmoqda.

Ko‘p yillar davomida amerika kompaniyalari ishtirokida Turkmanistonda umumiy qiymati 45 milliard AQSh dollariga yaqin bo‘lgan yuzlab iqtisodiy loyihalar amalga oshirildi va oshirilmoqda.

Juda yirik amerika kompaniyalari ko‘pdan buyon turkman bozorida, muhim yo‘nalishlar bo‘lgan yoqilg‘i-energetika kompleksi, transport tizimi, elektroenergetika, dasturiy ta’minot, qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat sanoati va boshqa tarmoqlarda muvaffaqiyatli ishlamoqda. Biz bunday hamkorlikni qo‘llab-quvvatlaymiz va yuqori baholaymiz, bundan keyin ham uni rag‘batlantiramiz va qo‘llab-quvvatlaymiz. Men bunday kompaniyalar qatorida «John Deere», «General Electric», «Case», «Boeing», «Coca-Cola», «Sikorsky», «Caterpillar» kabi kompaniyalarni ko‘rsatishim mumkin. Bular ro‘yxatdagi kompaniyalarning hammasi emas.

2008-yilda bizning tashabbusimiz bilan tuzilgan Turkman-amerika Ishbilarmonlar Kengashining muhim o‘rnini alohida ta’kidlamoqchiman.

O‘shandan buyon o‘tgan davr mobaynida u ikki tomonlama hamkorlikning muhim va ta’sirchan vositasiga aylandi. Ikki davlat ishbilarmon doiralari o‘rtasida aloqalarni yo‘lga qo‘yish, rivojlantirish va mustahkamlashda, hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlarini birgalikda izlashda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Shuningdek, mamlakatimiz iqtisodiyotining turli tarmoqlarida yirik loyihalarni amalga oshirish uchun samarali maydonga aylandi. Ishbilarmonlar kengashi ikki davlat biznes doiralari orasida munosib obro‘ga ega bo‘ldi, uning fikrlari va maslahatlari Turkmaniston hamda AQSh davlat idoralari tomonidan tinglanadi.

Shu bilan birga o‘zaro imkoniyatlardan yanada kengroq foydalanish mumkinligi yaqqoldir. Avvalo, Turkmaniston iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishni, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishlarni keng joriy etishni, yirik milliy va xalqaro infratuzilma loyihalarini amalga oshirishni ko‘zda tutish mumkin.

Biz Turkmanistonda innovatsion va ilmga asoslangan ishlab chiqarishlarning rivojlanishiga amerika investitsiyalari va texnologiyalarini jalb qilish borasida katta imkoniyatlarni ko‘ryapmiz. Shuningdek, elektroenergetika, kompyuter va logistika xizmatlari, ta’lim va xodimlarning malakasini oshirish yo‘nalishlarida yaxshi imkoniyatlar borligini ko‘ryapmiz.

5. Turkman-amerika hamkorligining yana qaysi yo‘nalishlarini istiqbolli deb hisoblaysiz?

— Madaniyat, fan, ta’lim, sport – umuman olganda, barcha ijtimoiy sohalar. Bu borada hamkorlikning yaxshi va foydali tajribasi bor.

Bu yerda AQSh Davlat departamenti dasturlari doirasida amalga oshirilayotgan loyihalar muhim o‘rin tutadi. Misol sifatida, 2001-yildan buyon Turkmanistonda faol olib borilayotgan «Madaniy merosni saqlab qolish bo‘yicha Elchi jamg‘armasi» (AFCP) dasturini ko‘rsatish mumkin. Hozirgi kunga qadar bu jamg‘arma mamlakatimizda 30 ta loyihani qo‘llab-quvvatladi.

Turkmanistonda ingliz tiliga katta qiziqish bor. Hozirgi kunda mamlakatimizning barcha umumta’lim maktablarida ingliz tilini o‘rganish joriy etilgan. To‘rtta oliy o‘quv yurtida o‘qishlar ingliz tilida olib borilmoqda.

Yaqinda qurilgan yangi «aqlli» Arkadag‘ shahrida hozirgi zamon ta’lim usullari va standartlari bo‘yicha o‘qitiladigan ixtisoslashtirilgan ingliz tili maktabini ochishni rejalashtiryapmiz. Muhim jihati shundaki: o‘quv jarayoni AQShning nufuzli universitetlarida, ya’ni Garvard, Massachusets texnologiya instituti, Kolumbiya universitetida o‘qishni davom ettirishga imkoniyat berishga yo‘naltiriladi. Mana shu yerda Turkmaniston va AQShning ta’lim hamda ilmiy jamoatchiligining hozirgi ishi uchun haqiqatan ham keng imkoniyatlar ochiladi.

Madaniyat haqida gapirganda, Nyu-Yorkdagi «Metropoliten» muzeyi bilan hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan. Bu hamkorlikni kengaytirish zarur deb hisoblayman. Turkmaniston qadimiy va juda boy tarix hamda madaniyatga ega mamlakat.

O‘z navbatida, bizda amerika kinematografiyasi, adabiyoti va musiqasiga katta qiziqish bor. So‘nggi yillarda turli ta’lim dasturlari amalga oshirilmoqda, professorlarning tashriflari, ularning ma’ruzalari va mahorat darslari o‘tkazilmoqda; arxeologik guruhlarning yurtimizga kelib, qazishma ishlarini olib borishi ta’minlanmoqda; AQSh Davlat departamenti dasturlari asosida amerika musiqa va raqs jamoalarining konsertlari o‘tkazilmoqda; amerika filmlarining an’anaga aylangan yozgi va qishki namoyishlari tashkil etilmoqda. Biz bunday hamkorlikni davom ettirishga va kengaytirishga tayyormiz, shuningdek, Turkmaniston madaniyatini AQShda yanada kengroq tanishtirishga tayyormiz.

6. Turkmaniston strategik jihatdan muhim mintaqada joylashgan. Bu holat Sizning mamlakatingizga, uning tashqi siyosati va iqtisodiyotining ustuvor yo‘nalishlariga qanday ta’sir qiladi?

— Biz o‘z mamlakatimizning geo-siyosiy va geo-iqtisodiy joylashuvini to‘liq anglaymiz. U bizga Yevropa bilan Osiyo o‘rtasida birlashtiruvchi ko‘prik bo‘lishga, Kaspiy dengizi–Qora dengizga, O‘rta yer dengiziga hamda Yaqin Sharqqa chiqishga imkoniyat beradi.

Aynan shu strategik holat Turkmanistonning xalqaro hamkorlikka bo‘lgan o‘ylangan va muvozanatli yondashuvini, umuman olganda, bizning tashqi siyosat konsepsiyamizni belgilaydi. Uning negizida esa doimiy Betaraflik yotadi.

Betaraflik qoidalariga asoslanib, biz mintaqada tinchlikni ta’minlash va preventiv ishlarni olib boramiz, xalqaro maydonda tinchlik hamda ishonch kun tartibini ilgari suramiz. Turkmaniston tashabbusi bilan 2025-yil Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan Xalqaro tinchlik va ishonch yili deb e’lon qilindi. Bu dunyo siyosatining muhim voqeasiga aylandi. Ashxobodda o‘tkazilgan yirik Xalqaro forum yilning eng yuqori darajadagi bosh tadbiri bo‘ldi, unda 66 davlat, 30 ta xalqaro tashkilot, 16 nafar Prezident va Hukumat boshliqlari ishtirok etishdi. Turkmaniston o‘z geo-strategik joylashuvini va betaraflik maqomini faqat yaratuvchanlik hamda konstruktiv maqsadlar uchun ishlatadi, ya’ni barqarorlikni ta’minlash, nizo va janjallarning oldini olish, iqtisodiy va savdo aloqalarini rag‘batlantirish, Markaziy Osiyo va Kaspiy mintaqalarining dunyo iqtisodiy va siyosiy ishlariga muvaffaqiyatli qo‘shilishini ta’minlash maqsadida foydalanadi.

7. Siz bu yerda, Florida shtatida o‘tkazilayotgan uchrashuvlardan qanday natijalar kutyapsiz?

— Biz bu yerda bo‘lishimizdan Florida shtati bilan Turkmaniston o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni yo‘lga qo‘yish, umumiy manfaatlarga muvofiq foydalanish mumkin bo‘lgan kuchli jihatlarni va imkoniyatlarni birlashtirish uchun foydalanmoqchimiz. Bu yerda gap ishbilarmonlik hamkorligi, investitsiya faoliyati, shuningdek, savdo sohasida qandaydir kelishuvlarga erishish haqida ketmoqda.

Shuningdek, Florida shtatidagi sport inshootlari qurilishi va umuman sport ishlarining tashkil etilishi bo‘yicha tajribani o‘rganmoqchimiz. Xususan, gap golf haqida ketmoqda. Turkmanistonda 2017-yilda maydonlari bilan birga 70 gektardan ortiq yer maydonini egallagan birinchi golf-klub ochildi. 2022-yilda o‘tkazilgan forum davomida Turkmaniston Sanoatchilar va tadbirkorlar ittifoqi bilan «Nicklaus Companies» amerika kompaniyasi o‘rtasida Kaspiy dengizi bo‘yidagi «Avaza» Milliy sayyohlik zonasida golf-klub tashkil etish bo‘yicha o‘zaro anglashuv Memorandumi imzolandi. Biz Turkmanistonda golfni rivojlantirish ishi bilan jiddiy shug‘ullanyapmiz va Amerika Qo‘shma Shtatlari bilan hamkorlikka umid qilyapmiz. Bu, umuman, mamlakatimiz sayyohlik sohasining rivojiga ham tegishlidir. Florida bu yo‘nalishda ajoyib muvaffaqiyatlarga ega. O‘zaro manfaatli hamkorlikni yo‘lga qo‘yishga katta umid qilamiz.

Yana bir istiqbolli yo‘nalish – otchilik sohasidir. Turkmaniston mashhur axaltaka otlarining vatanidir. Inson tomonidan yetishtirilgan birinchi madaniy zotning tarixi besh ming yildan ortiq davrni o‘z ichiga oladi. Hozirgi vaqtda mamlakatimizda otchilikka alohida e’tibor berilmoqda. Florida shtatida ham bu soha keng rivojlanganini va mashhurligini bilamiz. O‘z harakatlarimizni, tajribamizni va bilimlarimizni birlashtirishni taklif etamiz.

So‘zimning oxirida bugungi uchrashuv uchun Sizga minnetdorchilik bildiraman hamda Turkmaniston Amerika Qo‘shma Shtatlarini do‘st va ishonchli hamkor sifatida ko‘rishini ta’kidlamoqchiman.

Suhbat oxirida “Al-Arabiya” telekanali jurnalisti Rizvon Xon avvalo suhbat faol va samarali vaziyatda o‘tganini ta’kidlab, hozirgi davr masalalari bo‘yicha fikrlarini bayon etgani uchun Qahramon Arkadag‘imizga chin dildan minnatdorchilik bildirdi.

Qahramon Arkadag‘imiz “Pahlavon-u dono Maxtumquli Firog‘iy” deb e’lon qilingan yilda mamlakatimiz mustaqilligining 35 yillik bayrami va xalqimiz milliy g‘ururiga aylangan tulporlar sharafiga keng ko‘lamli tantanalar o‘tkazilishini aytib, Rizvon Xonni va “Al-Arabiya” telekanali ijodiy guruhini mamlakatimiz hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tantanalarga taklif etishini ma’lum qildi.

Rizvon Xon bu taklifni o‘zlariga nisbatan yuksak hurmat deb bilishini ta’kidlab, axaltaka tulporlarining asl makoni bo‘lgan Turkmanistonda o‘tkaziladigan tantanalarda katta qiziqish bilan ishtirok etishini aytib, buning uchun Qahramon Arkadag‘imizga minnatdorchilik bildirdi.

Qahramon Arkadag‘imiz dunyoda mashhurlik qozongan “Al-Arabiya” telekanali yetakchi boshlovchisiga va uning ijodiy guruhi a’zolariga olib borayotgan ishlarida ulkan muvaffaqiyatlar tiladi.