XII asrning me’moriy mo‘jizasi: Qizlar Bibi va Ostonabobo maqbaralari
XII asrga tegishli bo‘lgan Ostonabobo yodgorligi, Turkmaniston me’morchilik tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadigan, sayyohlar va olimlarning e’tiborini hamisha o‘ziga tortib kelayotgan muqaddas maskanlardan biridir. Bu bino xalq orasida “Ostonabobo”, “Qizlar bibi maqbarasi” yoki “To‘rt gumbaz avliyosi” deb ham ataladi.
Xalq orasidagi rivoyatlarga ko‘ra, Balx hukmdori Ibn Ali Nurning yakkayu yagona qizi Zubayda Amudaryo bo‘yida turmushga chiqadi, ammo ko‘p vaqt o‘tmay vafot etadi. Qizining xotirasiga ajoyib bino qurdirmoqchi bo‘lgan podshohning barcha urinishlari muvaffaqiyatsiz tugaydi — bino har safar qurilganida yiqilib tushaveradi.
Oxiri, podshohning tushiga kirgan bir nuroniy chol maqbaraning loyini Makkadan keltirilgan qumdan va shu qum aralashtirilgan suvdan qilishni maslahat beradi. Shunday qilib, muqaddas loy bilan qurilgan bu bino mustahkam bo‘ladi. Keyinchalik podshohning o‘zi ham qizining yoniga, shu yerga dafn qilinadi.
Me’moriy xususiyatlari 1948-yilda mashhur olima, professor G.A. Pugachenkova tomonidan o‘rganilgan bu yodgorlik bir emas, balki turli davrlarda qurilgan bir nechta xonalarning birlashmasidan iborat:
- Eng qadimgi qismi: XII asrda, Saljuqiylar davrida qurilgan masjid.
- Xonning devonxonasi: Masjid bilan bir vaqtda qurilgan xona.
- Qizlar bibi maqbarasi: XIX asrga tegishli bo‘lgan, ancha keyingi qurilish qismi.
- Bezaklari: Binoning oldinga chiqib turgan keng dahlizi (portali) arab alifbosining kufiy va nasx xatlari, shuningdek, noyob geometrik shakllar bilan bezatilgan.
Hozirgi vaqtda Ostonabobo yodgorligi davlat tomonidan qo‘riqlanadigan boyliklar ro‘yxatiga kiritilgan. U Kerki shahridagi tarixiy-madaniy qo‘riqxona hisobida turib, o‘tmishning me’morchilik san’atini, xalqimizning ruhiy dunyosini va tarixiy ildizlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Ostonabobo yodgorligi Turkmaniston hududidagi o‘rta asr me’morchiligining eng mukammal va eng hayratlanarli namunalaridan biri hisoblanadi.
