Meşhur habarlar
Ärsary baba: Lebap topragyndan gözbaş alýan taryhy we ruhy mirasy
Türkmen halkynyň taryhynda aýratyn orun eýeleýän beýik ruhy şahsyýetleriň biri — Ärsary baba ( Arsary baba) — diňe bir taýpa piri däl, eýsem belli bir taryhy döwri, sebit aýratynlygyny we milli kemala geliş ýoluny özünde jemleýän şahsyýet hökmünde tanalýar. Onuň ady, ilkinji nobatda, häzirki Lebap welaýatynyň taryhy-geografik giňişligi hem-de ärsary türkmenleriniň gelip çykyşy bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.
Lebap sebiti gadymy döwürlerden bäri Amyderýanyň boýlarynda ýerleşen, dürli medeniýetleriň, söwda ýollarynyň we göçme taýpalaryň çatrygy bolup hyzmat eden toprakdyr. Bu sebitde oguz-türkmen taýpalarynyň irki döwürlerden bäri ýaşap gelendigi taryhy çeşmelerde nygtalýar. Şeýle şertlerde jemgyýetiň agzybirligini saklap bilýän, ruhy taýdan ýolbaşçylyk edip biljek şahsyýetleriň ýüze çykmagy tebigy ýagdaý hasaplanylýar. Ärsary babanyň şahsyýetiniň hem hut şu sebit bilen baglanyşyklylykda kemala gelendigi aýdylýar. Halk rowaýatlaryna görä, ol Amyderýanyň orta akymlarynda, häzirki Lebap topragynda ýaşap geçen we bu ýerde ýaşaýan oguz-türkmen taýpalarynyň arasynda uly abraýa eýedir diýip bellenilýär.
Ärsary taýpasynyň gelip çykyşy we piri hökmünde Ärsary babanyň hereketleri
Taryhçylaryň we etnograflaryň bellemegine görä, ärsary türkmenleri oguzlaryň gadymy şahalaryndan biri bolup, olaryň kemala gelmeginde piri-ata hökmünde Ärsary babanyň ady aýratyn hormat bilen ýatlanylýar. “Ärsary” adynyň hut onuň ady bilen baglanyşykly bolmagy hem muny tassyklaýar. Halk arasynda saklanyp galan rowaýatlara görä, Ärsary baba taýpalaryň arasynda agzybirligi pugtalandyran, olaryň ýaşan ýerlerini tertipleşdiren we jemgyýetçilik gatnaşyklaryna adalatly ýörelgeleri girizen şahsyýetdir. Şonuň üçin hem ol diňe bir ruhy ýolbaşçy däl, eýsem jemgyýetçilik gurluşyny düzgünleşdiren taryhy şahs hökmünde-de kabul edilýär.
Lebap topragy, aýratyn-da Amyderýanyň boýlary, Ärsary babanyň täsiriniň güýçli bolan sebitleri hasaplanylýar. Bu ýerlerde onuň ady bilen baglanyşykly mukaddes ýerler, zyýarat edilýän nokatlar halkyň ruhy ýadygärligi hökmünde saklanyp galypdyr. Zyýaratçylyk däbi Ärsary babanyň diňe taryhy şahs däl-de, halkyň ynam-ygtykadynda möhüm orun eýeleýän piri-ata hökmünde kabul edilýändigini görkezýär. Bu ýagdaý Lebap sebitiniň türkmen halkynyň ruhy taryhynda diňe bir geografik däl, eýsem medeni-ruhy merkez hökmünde-de çykyş edýändigini aýdyň görkezýär.
Ärsary Baba — Taryhy we rowaýaty şahsyýet
Ärsary Baba (Halk arasyndaky ady: Ärsary baba) — türkmenleriň taryhynda rowaýata we däbe öwrülen gahryman, edermen taýpa ýolbaşçysy bolup, esasan Ersari (Ärsary) türkmenleriniň ata-babalarynyň biridir. Ol 13–14-nji asyrlar aralygynda ýaşandygy çaklanylýar we köplenç Ersari halkynyň birleşmegine we toparlanmagyna esasy goşant goşan lider hökmünde häsiýetlendirilýär. Onuň ady «Ersari» — «er» ýa-da «är» (mert adam) we «sary» (sary, ýagty) sözleriniň birleşmegi bilen, «mert we agzybir adamlar» manysyny berýär.
Ärsary Baba, ýerli rowaýatlara görä, Mangol imperiýasynyň giňelmegi we Merkezi Aziýada kynçylyklaryň dowam etýän döwründe ýaşap geçen. Ol wagtlar türkmenler arasynda dartgynlylyk köp bolup, dürli imperiýalar, taýpalar we toparlar biri-biri bilen köplenç göreşýärdi. Ärsary Baba bolsa şol wagt türkmen topragynda özara gatnaşyklary bäsleşdirip, Ersari halkyny bir ýere ýygnap, agzybirleşdirip, öz başarnygyny görkezipdir, aýratyn-da Merkezi Aziýada türkmen ilatyny birleşdirmekde uly goşandynyň bardygy aýdylýar.
Ärsary Baba barada maglumatlaryň esasy bölegi 17-nji asyrda Hywa hanyň Abulgazy Bahadyr tarapyndan ýazylan «Şejarei Terakime» («Türkmenleriň nesil daragty») atly kitabynda getirilen maglumatlara daýanýar. Bu çeşme ol döwrüň rowaýatlaryny we nesil beýanyny jemleýär. Şeýle hem taryhçylaryň we rowaýatçylaryň eserlerinde onuň ogullary we nesilleri baradaky gürrüňler berilýär: Eynel Ghazi, Zeynel Ghazi, Mustafa Ghazi we bir gyz Mamabike. Olardan gelen nebereleriniň ady häzirki geografiýalarda ýer ady hökmünde hem saklanyp galan.
Käbir çeşmelerde aýdylmagyna görä, Ärsary Baba 1313-nji ýylda musulman döwlet medeniýetini we ilatyň yslam bilimini ösdürmek maksady bilen möhüm magaryf eseri — „Muin al‑Murid“ atly kitaby ýazdyrypdyr. Bu kitap arap dilinden türki diline terjime edilen ilkinji magaryf eserleriniň birine öwrülipdir we şol döwürde ylmy‑din ýazgylarynyň ösmegine ýardam edipdir.
Häzirki wagtda Lebap sebitinde we umuman türkmen jemgyýetinde Ärsary babanyň ady milli ruhy mirasyň aýrylmaz bölegi hökmünde hormatlanýar. Onuň şahsyýeti ýaş nesle taryhy kökleri, ata-babalarynyň ýoluny we milli özboluşlylygy düşündirmekde möhüm ähmiýete eýedir. Ärsary babanyň gelip çykyşy bilen baglanyşykly rowaýatlar we taryhy maglumatlar Lebap topragynyň türkmen halkynyň kemala gelmegindäki ornuny aýdyň görkezýär. Bu miras diňe geçmişiň ýadygärligi bolman, eýsem häzirki döwürde hem milli agzybirligiň we ruhy bitewüligiň nyşany bolup durýar.
