Sapagy işjeň gurmagyň ahmiýeti

Ser­dar Ýazhanow, Ha­laç et­ra­byn­da­ky 13-nji or­ta mek­de­biň mu­gal­ly­my: Mek­dep­de okuwçy­la­ra da­şa­ry ýurt dil­le­ri­ni öw­ret­mek ýe­ňil bol­ma­dyk zäh­me­ti ta­lap ed­ýär. Munuň üçin da­şa­ry ýurt dil­le­ri bo­ýun­ça sa­pak­la­ry okat­magyň we öw­ret­me­giň iň kä­mil we öň­de­ba­ry­jy usul­la­ryn­dan peý­da­lan­ýa­rys. Äh­li synp­lar bo­ýun­ça sa­pak­da gu­ral­ýan oýun­lar, oýun gör­nüş­li bäsle­şik­ler okuw­çy­lar­da sa­pa­ga bo­lan gy­zyk­lan­ma­ny art­dyr­ýar. Esa­sy mak­sat bol­sa, okuwçy­da sa­pa­gy öw­ren­mä­ge we oňa iş­jeň gat­naş­ma­ga bo­lan hö­we­siň dö­re­dil­me­gi­dir. Okuw­çy­la­ryň sa­pa­ga gy­zyklan­ma­sy­ny art­dyr­ma­gyň tä­sir­li se­riş­de­le­ri­niň bi­ri hem sa­pak wag­tyn­da, sa­pak­dan da­şa­ry geçi­ril­ýän öw­re­di­ji oýun­lar we bäsle­şik­ler­dir. Bu usul okuw­çy­lar­da sa­pa­ga bo­lan oňyn gat­na­şy­gy eme­le ge­tir­ýär, okuw iş­le­ri­niň ne­ti­je­li­li­gi­ni ýo­kar­lan­dyr­ýar. Şonuň üçin mu­gal­lym sa­pak­da okuw­çy­la­ryň ün­sü­ni çek­jek dür­li gör­nüş­li oýun­la­ry, di­dak­ti­ki se­rişde­le­ri, ýu­muş­la­ry ulan­ma­ly­dyr. Öw­re­di­ji oýun­lar okuw­çy­la­ryň bile­si­ge­li­ji­li­gi­ni art­dyr­ýar. Akyl ýe­tiri­ji­li­gi­ni, lo­gi­ki pi­kir­len­mä­ni, duýgur­ly­gy iş­jeň­leş­dir­ýär. Sa­pak­da oýun­la­ry gu­ra­mak mu­gal­ly­myň oňat taý­ýar­ly­gy­ny we us­sat­lygy­ny ta­lap ed­ýär. Okuw­çy­nyň sa­pa­ga bo­lan gy­zyk­lan­ma­sy­ny öw­re­di­ji oý­na we bäs­le­şi­ge dahyl­ly gör­kez­me es­bap­lar bi­len ýo­kar­lan­dy­ryp bol­ýar. Bu iş­le­ri sa­pa­gyň dür­li gör­nüş­le­rin­de ge­çir­mek bol­ýar. Mek­dep­de mugal­lym okuw­çy­lar bi­len sa­pak­lary­ny dö­re­di­ji­lik­li gu­ra­ma­ga, dür­li se­riş­de­le­ri her bir te­ma la­ýyk ge­tir­mä­ge, ola­ry ge­rek­li ýe­rin­de ulan­ma­ga ukyp­ly bol­ma­ly­dyr. Öw­re­di­ji oý­nuň, bäs­le­şi­giň ne­tije­li bol­ma­gy üçin olar­da nä­hi­li­dir bir tä­ze­lik bol­ma­ly. Okuw­çy­la­ry gy­zyk­lan­dyr­ýan şert­le­ri düz­me­li we saý­lap al­ma­ly. Da­şa­ry ýurt dil­le­ri­ni okat­makda bäs­le­şik gör­nüş­li sa­pak­la­ry gu­ra­mak has ne­ti­je­li­dir. Bäs­le­şik sa­pak­la­ryn­da synp okuw­çy­la­ryny to­par­la­ra bö­lüp, bäs­le­şi­giň şert­le­ri­ni­—­ge­çi­len te­ma de­giş­li ýu­muş­la­ry, şol san­da fo­ne­ti­ka, gram­ma­ti­ka, ge­çi­len tekst­le­re gö­rä taý­ýar­lap bol­ýar. Iň­lis di­li sa­pak­la­ryn­da fo­netik bäs­le­şik­ler ses­le­riň dog­ry aý­dyl­ma­gy­na, ba­sy­myň dog­ry ula­nyl­ma­gy­na iter­gi ber­ýär. Bäs­le­şik­de okuw­çy­lar bi­ri-birle­rin­den hem öw­ren­mek mümkin­çi­lik­le­ri­ni al­ýar­lar. Bäs­le­şi­giň bir­nä­çe şert­le­ri bol­ýar. Mu­ňa iň­lis­çe aý­dy­lan sö­züň soň­ky se­si­ne la­ýyk­lyk­da, tä­ze söz tap­mak (Sound Cha­in), meň­zeş ses­li söz­le­ri tap­mak (Rhy­me Ti­me), söz­le­ri bo­gun­la­ra bölmek (Syl­lab­le Clap­ping) we ýa­ňylt­maç­lar (Ton­gue Twis­ters) de­giş­li­dir. Bu şert­ler okuw­çy­nyň diň­le­mek we gep­le­mek uky­by­ny ös­dür­ýär. Ýa­ňylt­maç­lar (Ton­gue Twisters): meň­zeş ses­le­ri öz içi­ne al­ýan çyl­şy­rym­ly söz­lem­le­ri çalt aýt­mak, ýag­ny ýa­ňylt­maç­lar sä­gin­män aý­dyl­ýar. («She sells sea shells...»). Mun­da okuw­çy­lar iň­lis­çe ýa­ňylt­maç­la­ry ýal­ňyşmaz­dan ýe­ri­ne ýe­tir­ýär­ler. Bäs­le­şi­giň ýe­ne bir şer­tinde, ýag­ny Sound Cha­in (ses zyn­jy­ry) her to­par­dan bir­nä­çe okuw­çy­gat­naş­ýar­we­iň­lis­çe­sözaýd­ýar (me­se­lem, «Dog»), in­di­ki okuw­çy öň­ki sö­züň soň­ky se­si bi­len baş­lan­ýan tä­ze söz aýd­ýar («Ga­me», «Egg», «Go»). Mun­da iň­lis­çe köp söz­le­ri tap­ma­gy başa­ran to­par ýe­ňi­ji bol­ýar. Iň­lis di­li sa­pak­la­ryn­da di­daktik şert­li bäs­le­şik­ler okuw­çy­la­ryň söz baý­ly­gy­ny art­dyr­mak, gramma­ti­ka­ny ber­kit­mek we gep­le­şik uky­by­ny­ös­dür­mek­üçin­örän­ähmi­ýet­li­dir. Mun­da to­par­lar sy­patla­ra we hal­la­ra (Ad­jectives and Adverbs) de­giş­li söz­ler bo­ýun­ça üm üs­ti bi­len dü­şün­dir­ýär. Garşy­daş to­par bol­sa, gör­ke­zi­len he­re­ket­ler bo­ýun­ça sy­pat­la­ra we hal­la­ra de­giş­li söz­lem­le­ri düzüp aýd­ýar. Söz­lem dü­zü­len­de şol bir pi­kir we söz­ler iki ge­zek gaý­ta­la­nyl­ma­ýar. Gaý­ta­lan­ýan söz­le­ri ula­nan to­pa­ryň ag­zasy oýun­dan çyk­ýar. Me­se­lem: Aman örän akyl­ly. Ol ki­tap­la­ry go­wy oka­ýar. (Aman is very clever. He reads books well), Gö­zel gö­rel­de­li okuw­çy. Ol iň­lis di­lin­de su­wa­ra gür­le­ýär.­(­Go­zel is an active pu­pil. She speaks Eng­lish fluent­ly). Iňlis dili sapaklarynda okuw işiniň netijeli bolmagyny gazanmakda okuwçylaryň akyl ýetiriş ukyplaryny ösdürmäge gönükdirilen usullaryň we serişdeleriň ulanylma­gy derwaýys­dyr. Olaryň hatarynda aň-düşünje taýdan öz-özüni sazlamak maksady bi­len guralýan oýunlaryň dürli görnüşlerini, goşgulary, nakyllary, atalar sözlerini peýdalanmak, sözleýiş edebini ulanmak, kynçylyklary seljermek ýaly işleri görkezmek bolar. Interaktiw usulda gu­ral­ýan sapaklaryň netijeliligi has-da ýokary bolup, okuwçylar diňlemek, görmek arkaly geçilýän temala­ry gowy özleşdirýärler. Okuwçylar iňlis dilindäki sözleriň dogry aýdylyşyny diňläp, özleri hem ony gaýtalap kämilleşýärler. Şeýle-de mugallym sözlemleriň aýdylyşyny diňlemek ar­ka­ly sözlem gurluşyny ýatdan kesgitlemegi öwredýär. Şunda, esasan, olaryň başarnygyna, ýatkeşligine, gyzyklanmasyna üns bermek gerek. Şonuň üçin mugallym olara gözegçilik edip durýar, olaryň aýratynlykda dil öwrenmäge bolan ukybyny kämilleşdirmäge çalyşýar. Munuň özi okuwçynyň özüne bolan ynamyny artdyryp, dili tiz özleşdirmegine ýardam berýär.