Kichkintoylar uchun ertaklarning ahamiyati

Jamila Gaipova, Kerki tumanidagi 5-sonli maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachisi: Maktabgacha ta’lim muassasalarida kichkintoylarga bilim va tarbiya berayotgan xodimlarning oldida turkman milliy ruhiga va shu bilan birga davr talabiga mos avlodni tarbiyalash asosiy vazifa bo‘lib turibdi. Ayniqsa, bolalarning nutqini o‘stirish asosiy vazifalardan biri sifatida qaraladi. Shuning uchun ham kichkintoylarning nutqini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratamiz. Ularning nutqi mukammal bo‘lishi uchun nutq o‘stirish va badiiy adabiyot darslarini davr talabiga mos faol usullarda tashkil etish katta ahamiyatga ega. Tarbiyachi va o‘qituvchining nutqi qanchalik boy, madaniyatli, badiiy va yoqimli bo‘lsa, bolaning so‘z boyligi ham shu asosda takomillashib boradi. Bola tarbiyachi va o‘qituvchining nutqiga juda e’tiborli bo‘ladi. Ular atrofidagilarga, ota-onasiga va kattalarga taqlid qilib, to‘g‘ri so‘zlash qoidalarini hamda nutq madaniyatini tez qabul qiladilar. Hayotda va ish tajribamizda bolalarning uyda o‘z tarbiyachisiga taqlid qilib, qo‘g‘irchoqlari bilan qiziqarli darslar tashkil etayotganini ota-onalardan tez-tez eshitib turamiz.

Bolalarning nutqini va so‘z boyligini oshirishning mukammal usullaridan biri — xalq og‘zaki ijodi namunalaridan foydalanishdir. Xalq og‘zaki ijodining turli ko‘rinishlari oz so‘zda ko‘p ma’no berib, badiiy so‘zlar orqali hayot haqiqatini o‘zida aks ettiradi. Kichkintoylarga kundalik darslarda ertaklar, matallar, topishmoqlar, sanamalar va tezayytishlarni o‘rgatish kerak. Shuning asosida bolani baholab, uni rag‘batlantirib turish lozim. Bolaning nutqidagi kamchiliklarni o‘z vaqtida aniqlash va ularni tuzatishda bolaga turtki berish bog‘cha tarbiyachi-o‘qituvchilari uchun eng muhim ishlardan biridir. Bog‘chalarda kichkintoylarning nutqini rivojlantirish tarbiyachi va o‘qituvchining burchidir.

Xalq og‘zaki ijodining ertak janri bolalar uchun juda qiziqarlidir. Ertaklar orqali bolalar nutqini o‘stirishda, avvalo, ertaklarning ahamiyati haqida bolalarga ularning yosh xususiyatlariga ko‘ra qisqacha tushuncha berish maqsadga muvofiqdir. Ertaklarda inson obrazlari bilan bir qatorda turli hayvonlar, o‘simliklar va xayoliy mavjudotlarning obrazlari ham borligini tushuntirish kerak. Shunday qilib, bolalar ertaklarning qiziqarli dunyosiga kirib boradilar. Biz ertaklar yordamida bolalar nutqini va so‘z boyligini o‘stirishda bir qancha usullardan foydalanamiz. Ulardan birinchisi — bolalarga turkman adabiy tilida ertak aytib berishni o‘rgatishdir. Tarbiyachi ertakni tushunarli qilib o‘qib, so‘zlab berishi lozim. Ikkinchi usul esa kichkintoylar bilan ertak haqida savol-javob qilish usulidir. Savol-javob orqali ertakning mazmuni yanada oydinlashadi. Bu yerda har bir bolaning adabiy nutqqa bo‘lgan qobiliyati, iste’dodi va mahorati shakllanadi va namoyon bo‘ladi. Bolalarni ertakdagi voqealarning nafaqat tashqi tomoni, balki ularning ma’nosi va sababi ham qiziqtiradi. “Nima uchun?”, “Nimadan yasalgan?”, “Bu nima uchun kerak?” va shunga o‘xshash savollar bolalarning odatiy savollari bo‘lib, tarbiyachi bolaning nutqini o‘stirish uchun uning bilimga bo‘lgan ishtiyoqini qo‘llab-quvvatlashi kerak. Imkon qadar tarbiyachi bolaning savollarini javobsiz qoldirmaslikka harakat qilishi lozim.

Ertaklarni sahnalashtirib o‘rgatganingizda, bolalar unda katta qiziqish bilan ishtirok etadilar. Obrazga kirib ijro etishni o‘rgatish bilim-tarbiya berishda, tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish ko‘nikmalarini takomillashtirishda va so‘z boyligini oshirishda zarur hamda foydali usuldir. Ertaklar orqali bolalarning nafaqat nutqi o‘stiriladi, balki kichkintoylarda axloqiy sifatlar, yaxshi xulq-atvorni ham tarbiyalash mumkin. Ertaklardagi hayvonlarning xarakterini misol keltirib, ojizlarga ozor bermaslik kerakligini, tulki kabi ayyor va aldovchi bo‘lmaslik lozimligini, do‘stning ustidan kulmaslikni va kattalarning aytganini qilish kerakligini tushuntirish lozim. “Nonning bolaga aylanishi” ertagi orqali kichkintoylarda mehnat qilishga ishtiyoq uyg‘otish, “Chumoli va kabutar” ertagi orqali do‘stona munosabatlarni, “Sherikchilik ekin” ertagi orqali esa halol mehnat qilishga bo‘lgan intilishni tarbiyalash kerak. Ertaklar yordamida bolalarda mehnatsevarlik, kattalarga yordam berish, ota-onani hurmat qilish kabi olijanob fazilatlarni shakllantirish mumkin.