«Microsoft» kompaniýasynyň esaslandyryjylaryndan Bill Geýts geljekde emeli aňyň bir milliard adamyň ölümine sebäp bolup biljekdigini öňe sürdi. Emeli aň ulgamlarynyň gözegçilikden çykmagy bilen bagly habarlaryň köpelýän döwründe bu duýduryş jemgyýetde alada döredýär. Şeýle ýagdaýyň ýüze çykmak ähtimallygy barada emeli aň, bulut tehnologiýalary we kiberhowpsuzlyk boýunça halkara bilermen Deýwid Lintikum öz garaýyşlaryny paýlaşdy.

Bill Geýts NBC News teleýaýlymyna beren interwýusynda emeli aňyň köpçülikleýin adam ýitgilerine getirip biljek wakalara täsir etmek üçin ýeterlik derejede güýçlüdigini aýtdy. Onuň pikiriçe, erbet niýetli adamlaryň häzirki zaman emeli aň gurallary bilen birleşmegi adamzat üçin örän uly howp döredip biler. Geýts emeli aňyň ulanylyşyna kanunçylyk derejesinde gözegçilik etmegiň zerurdygyny hem nygtady.

Bu çaklamanyň näderejede hakykata ýakyndygyny seljermek üçin «Tom’s Guide» neşiri Deýwid Lintikum bilen söhbetdeş boldy.

Bilermeniň düşündirişine görä, emeli aňyň bir milliard adamyň ölümine sebäp bolup biljek derejä ýetmegi üçin onuň möhüm infrastruktura, ýarag ulgamlaryna, üpjünçilik zynjyrlaryna ýa-da biologik ulgamlara gözegçilik etmek mümkinçiligi bolmaly. Mundan başga-da, emeli aň ulgamlary adamlaryň gönüden-göni gatnaşmazdan hereket edip bilmeli. Munuň amala aşmagy üçin tehnologiýalaryň dürli ulgamlara nädogry ornaşdyrylmagy, dolandyryşdaky şowsuzlyklar we emeli aňyň bilkastlaýyn zyýanly maksatlarda ulanylmagy ýaly birnäçe çynlakaý ýagdaýyň bir wagtda ýüze çykmagy zerur.

Lintikum şeýle ssenariýanyň nazary taýdan mümkindigini, ýöne adamlaryň köp sanly ýalňyşlyga ýol bermezligi şerti bilen, onuň hakykatda amala aşmagynyň ähtimallygynyň pesdigini belledi.

Bilermeniň çaklamagyna görä, Bill Geýts emeli aň tehnologiýalarynyň terrorçylyk toparlarynyň ýa-da durnuksyz döwletleriň eline düşmegi bilen bagly ýagdaýy göz öňünde tutan bolmagy mümkin. Şeýle ýagdaýda-da tehnologiýany ulanmak baradaky pikirden tutuş dünýä möçberindäki betbagtçylyga çenli uzak ýol bar. Şonuň üçin hünärmen şeýle derejedäki heläkçiligiň ýüze çykmak ähtimallygyna pes baha berýär.

Şeýle-de bolsa, Lintikum emeli aň bilen bagly käbir howplaryň eýýäm häzirden bardygyny inkär etmeýär. Ol maglumatlaryň syzmagy, internet arkaly galplyklar, galp wideo we ses ýazgylary, şeýle hem awtomatlaşdyrylan ulgamlaryň nädogry işlemegi ýaly töwekgelçiliklere aýratyn üns berilmelidigini aýtdy. Mundan başga-da, algoritmleriň tarapgöý çözgütleri we kiber giňişlikde tehnologiýalaryň hyýanatçylykly ulanylmagy hem alada döredýär. Käbir kompaniýalaryň bolsa emeli aňy zerur gözegçilik çärelerini ýeterlik derejede üpjün etmezden ornaşdyrmagy mümkin.

Bilermeniň pikirine görä, esasy howplaryň biri kärhanalaryň we döwlet edaralarynyň hakyky ulgamlaryna birikdirilen, ýeterlik derejede işlenip taýýarlanylmadyk emeli aň çözgütleridir. Lintikum emeli aňy ulanmak boýunça ýeterlik tejribesi we başarnygy bolmadyk adamlaryň elindäki ulgamlardan has köp alada galýandygyny belledi.

Emeli aňyň howpsuzlygyny üpjün etmek we onuň üstünden gözegçiligi saklamak üçin bilermen birnäçe çäräni maslahat berýär. Olaryň hatarynda ulgamlaryň ygtyýarlyklaryny çäklendirmek, olary beýleki ulgamlardan üzňeleşdirmek, ýokary töwekgelçilikli amallary diňe adamyň tassyklamagy bilen ýerine ýetirmek bar. Şeýle hem emeli aňyň ähli hereketlerini hasaba almak, ulgamlary yzygiderli synagdan geçirmek we emeli aň agentlerine giň ygtyýarlyklary ýa-da programmirleme interfeýslerine (API) çäksiz elýeterliligi bermezlik zerurdyr.

Lintikumyň bellemegine görä, howpsuzlyk ulgamyň başdan göz öňünde tutulan gurluşyna girizilmelidir. Munuň üçin iň az ygtyýarlyk ýörelgesini ulanmak, hereketlere gözegçilik etmek, zerur bolan ýagdaýynda öňki howpsuz ýagdaýa dolanmak mümkinçiligini saklamak we ulgamlary üzňeleşdirmek möhümdir. Adamyň tehnologiýa bolan ynamy, ilkinji nobatda, onuň mümkinçiliklerini näderejede çäklendirip bilýändigine baglydyr.

Bilermen diňe gyssagly öçürmek düwmesine bil baglamagyň ýeterlik däldigini hem nygtady. Şeýle düwme diňe adam howpuň bardygyna wagtynda düşünip, ony zyýan ýetmezden öň ulanyp bilse peýda berýär. Has ygtybarly çemeleşme köp basgançakly gözegçilik mehanizmlerini, awtomatik öçürijileri, amallaryň ýygylygyny çäklendirmegi, üzňeleşdirilen synag gurşawlaryny, tassyklama düzgünlerini we audit ýazgylaryny öz içine almalydyr. Ulgamlar kiberhüjümlere hem durnukly bolmalydyr.

Lintikumyň pikiriçe, emeli aňyň howpsuz ulanylyşy diňe işläp taýýarlamagyň soňky tapgyrynda däl, eýsem taslamanyň ähli döwürlerinde üpjün edilmelidir. Onuň belleýşi ýaly, gyssagly öçürmek düwmesi adamlarda goraglylyk duýgusyny döredip biler, ýöne ol özbaşdak howpsuzlygy kepillendirmeýär.

Bilermen emeli aňyň kiberhüjümleriň bahasyny arzanladýandygyny we olaryň sanyny artdyrýandygyny hem aýtdy. Häzirki wagtda bu tehnologiýalaryň kömegi bilen galp elektron hatlary taýýarlamak, adamlaryň sesini nusgalamak we galp töleg resminamalaryny döretmek has aňsatlaşýar. Şol bir wagtyň özünde emeli aň kiberhowpsuzlyk hünärmenlerine hem goragy güýçlendirmekde kömek edip biler.

Muňa garamazdan, hünärmenler esasy howpsuzlyk düzgünlerini berjaý etmegi dowam etdirmelidirler. Olaryň arasynda köp basgançakly tassyklama, alnan maglumatlary telefon arkaly gaýtadan barlamak we ätiýaçlyk nusgalaryny döretmek ýaly çäreler bar. Lintikum ynandyryjy görünýän ýa-da eşidilýän maglumatlaryň hem galp bolup biljekdigini ýatdan çykarmaly däldigini belledi.

Emeli aňyň biologik ýaraglary döretmäge ýardam berip biljekdigi baradaky meselede bolsa bilermen has seresaply garaýyşda. Onuň aýtmagyna görä, emeli aň biologik bilimleri özleşdirmäge, iş proseslerini kämilleşdirmäge we bu ugurda başlangyç işleri geçirmegi ýeňilleşdirmäge ukyplydyr. Emma köpçülikleýin gyryş ýaraglaryny döretmek üçin ýöriteleşdirilen barlaghana şertleri, degişli materiallar we synag geçirmek mümkinçilikleri zerurdyr. Bularyň ählisi çynlakaý päsgelçilikleri döredýär.

Şeýle-de bolsa, biologik howpsuzlyk çärelerini güýçlendirmek möhümdir. Bilermen emeli aň modellerine iberilýän talaplary barlamagy, howply tejribe usullaryna elýeterliligi çäklendirmegi, barlaghana sargytlaryna gözegçilik etmegi we biologik howpsuzlyk standartlaryny berk berjaý etmegi maslahat berýär. Emeli aňyň howply maksatlar üçin ulanylýandygy ýüze çykarylan ýagdaýynda degişli elýeterlilik çäklendirilmeli we bu barada jogapkär edaralara habar berilmelidir.

Lintikum emeli aňyň howpsuzlygy üçin hökümetleriň, tehnologiýa öndürijileriniň, kompaniýalaryň we ulanyjylaryň bilelikde jogapkärçilik çekmelidigini nygtaýar. Döwletler kanunçylykda töwekgelçilikleri nazara alyp, ýetirilen zyýan üçin jogapkärçiligi kesgitlemelidirler. Işläp düzüjiler howpsuz, gözegçilik edip bolýan we yzygiderli synagdan geçirilýän ulgamlary döretmelidirler. Kompaniýalar emeli aňyň ulanylyş ýagdaýlaryny seljerip, maglumatlara elýeterliligi gözegçilikde saklamalydyrlar. Ulanyjylar bolsa söhbetdeşiniň şahsyýetini barlamaly we öz hasaplarynyň howpsuzlygyny üpjün etmelidirler.

Bilermeniň umumy netijesine görä, häzirki döwürde esasy howp emeli aňyň özünden has köp, ony nädogry ulanýan ýa-da zerur howpsuzlyk çärelerini berjaý etmeýän adamlaryň hereketleri bilen baglydyr.