Köýtendag — ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna tarap: Strategik ädimler we halkara hyzmatdaşlygy
Türkmenistanyň iň üýtgeşik tebigy künjekleriniň biri bolan Köýtendag dag ekoulgamyny ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizmek ugrundaky işler täze tapgyra gadam basdy. 2026-njy ýylyň 5-8-nji maýy aralygynda Germaniýanyň Mihael Zukkow adyndaky Tebigaty goramak gaznasynyň halkara bilermenleriniň ýurdumyza amala aşyran sapary bu ugurdaky möhüm ädimleriň biri boldy.
«Köýtendagyň karstlary, jülgeleri we gowaklary» diýlip atlandyrylýan bu taslama serhetüsti desga hökmünde häsiýetlendirilýär. Ol iki ýurduň iň möhüm tebigy goraghanalaryny birleşdirýär:
- Türkmenistanda: Köýtendag döwlet tebigy goraghanasy.
- Özbegistanda: Surhan döwlet tebigy goraghanasy.
Geografik we ekologik taýdan bitewi landşaft bolan bu dag gerşi Pamir-Alaý ulgamynyň bir bölegi bolup, döwlet serhedine garamazdan, umumy ekoulgamlygy saklaýar.
2025-nji ýylyň iýul aýynda taraplar Niýetler hakynda bilelikdäki Jarnama we Ýol kartasyna gol çekdiler. Eýýäm şol ýylyň sentýabrynda bolsa täzelenen Deslapky sanaw (Tentative List) ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasy merkezine gowşuryldy. Hödürnama üçin Konwensiýanyň vii, viii we x ölçegleri esasy ýörelge hökmünde kabul edildi.
Köýtendagyň özboluşlylygy
Köýtendag diňe bir daglyk däl, eýsem planetamyzyň iň seýrek tebigy desgalarynyň biridir:
- Karstlar we gowaklar: Ýerasty opurylmalar netijesinde emele gelen çylşyrymly we täsin gowaklar ulgamy.
- Endemik görnüşler: Aýratyn howa şertleri sebäpli bu ýerde dünýäniň başga hiç ýerinde duş gelmeýän flora we fauna görnüşleri bar.
- Ylmy ekspedisiýalar: CXL, CLLC we RSPB ýaly halkara guramalaryň goldamagynda geçirilen barlaglar bu künjegiň biologik köpdürliligi barada täze maglumatlary ýüze çykardy.
Geljekki meýilnamalar
Maý aýynda geçirilen meýdan barlaglary ÝUNESKO-nyň 2024-nji ýyldaky täze Amaly gollanmasynyň talaplaryna laýyklykda geçirildi. Öňde entek uly işler dur:
- Serhetüsti desgany dolandyrmak meýilnamalaryny utgaşdyrmak.
- Hödürnama (nominasiýa) bukjasyny gutarnykly kämilleşdirmek.
- Halkara bilermenleriniň baha bermekleri üçin arzalary taýýarlamak.
Köýtendagyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girmegi diňe bir bu tebigy goragyny güýçlendirmek bilen çäklenmän, eýsem Merkezi Aziýada ekologiýa diplomatiýasynyň we halkara hyzmatdaşlygynyň täze nusgasyna öwrüler. Bu taryhy ädim Türkmenistanyň tebigy mirasynyň dünýä derejesinde ykrar edilmegini üpjün eder.
