Şalynyň görnüşleri, ekiliş usullary we wagty

Şalynyň görnüşleri

Şalynyň dünýäde müňlerçe görnüşi bar. Olar biologiki aýratynlyklaryna, ösüş döwrüne we dänesiniň görnüşine görä dürli toparlara bölünýär. Türkmenistanda ösdürilip ýetişdirilýän şalynyň esasy görnüşleri aşakdakylardyr:

1. Uzyn däneli şaly

Bu görnüşleriň däneleri uzyn we inçedir. Olaryň tagamy we bişiriş hili ýokary bolýar. Türkmenistanda bu görnüşler iň köp ösdürilýär.

2. Orta däneli şaly

Uzynlyga görä ortaça bolan bu görnüşleriň däneleri has ýumruja bolýar. Bişenden soň däneler birneme ýapyşyk bolýar.

3. Gysga däneli şaly

Bu görnüşleriň däneleri gysga we giň bolýar. Köplenç ýyladyşly howada ösdürilýär, bişenden soň has ýapyşyk bolýar.

4. Türkmenistanda ösdürilýän käbir meşhur görnüşler:

• Türkmen şalysy – 1

• Türkmen şalysy – 2

• Altyn däne

• Miras

Bu görnüşler ýerli howa şertlerine uýgunlaşdyrylan, ýokary hasylly we däne hili bilen tapawutlanýarlar.

Ekiliş usullary

Şalynyň ekilişinde birnäçe agrotehniki usullar ulanylýar. Şalyny toprakda ösdürmegiň iki esasy usuly bar:

1. Göni ekmek (däne bilen)

• Şalynyň dänesi göni meýdana ekilýär.

• Bu usul üçin meýdan öňünden taýýarlanylýar, tekizlenýär we suwarmaga taýýar edilýär.

• Göni ekilýän şaly ýiti suw talap edýär.

• Bu usulda zähmet az, ýöne dänäniň hili we ösüşi howa ýagdaýyna has bagly bolýar.

2. Nahallap ekmek

• Ilki bilen şalynyň dänesi ýörite taýýar edilen meýdanda ýa-da gaplarda nahal bolup österilýär.

• Soňra nahallar esasy meýdana geçirilýär.

• Bu usul has ýokary hasyllylygy üpjün edýär we zyýan berijilere garşy netijeli bolýar.

• Zähmet talaby köp bolmagyna garamazdan, netijesi köplenç gowy bolýar.

Ekiliş wagty

Şalynyň üstünlikli ösdürilip ýetişdirilmegi üçin onuň ekiliş wagty möhüm ähmiýete eýedir. Türkmenistanda howa şertlerine görä şalynyň ekiliş wagty aşakdaky ýaly alnyp barylýar:

Ahal we Lebap welaýatlarynda:

• Nahallap ekilýän şaly:
  Nahal taýýarlamak mart aýynyň ortalarynda başlanýar, meýdana geçirilişi aprel aýynyň ortasyndan başlap maý aýynyň başyna çenli dowam edýär.

• Göni däne bilen ekilýän şaly:
  Göni meýdana ekilýän şaly üçin iň amatly döwür aprel aýynyň ikinji ýarysy – maý aýynyň başy aralygyndadyr.

Daýhanlaryň ýerine ýetirýän işleri:

• Topraky ýumşatmak, deňsiz ýerleri tekizlemek,

• Suw tutmak üçin ýollary açmak,

• Mineral dökünleri taýýarlamak we ulanmak,

• Zyýan berijilere garşy göreş çärelerini geçirmek.

Şaly ösdürip ýetişdirmek köp zähmet talap edýän oba hojalyk işi bolup durýar. Onuň görnüşiniň dogry saýlanmagy, ekiliş usulynyň ýerli şertlere laýyk bolmagy we wagtynda ýerine ýetirilen agrotehniki çäreler ýokary hasyly almagyň açarydyr. Türkmenistanda şalyçylyk ulgamy ýylsaýyn ösdürilip, ýerli görnüşleriň saýlama tohumlaryny döretmekde we täze tehnologiýalary ornaşdyrmakda möhüm ädimler ädilýär.