Dünýäniň iň meşhur gök önümi: Pomidor we onuň syrly taryhy
Gök-bakja önümleriniň arasynda dünýäde iň köp öndürilýäniniň haýsydygyny bilesiňiz gelýärmi? Maglumatlara görä, bu ugurda pomidor birinji orny eýeleýär. Her ýyl dünýä ýüzünde 182 million tonnadan gowrak pomidor öndürilýär, bu bolsa ähli global gök-bakja önümçiliginiň takmynan 17 göterimine barabardyr.
Pomidor öndürmekde Aziýa ýurtlary, aýratyn-da Hytaý we Hindistan öňdäki orunlary eýeleýär. Gyzykly tarapy, iň köp öndürilýän gök önümleriň sanawynda pomidordan soňra sogan we hyýar gelýär.
Itüzümler maşgalasyna degişli bolan pomidoryň (ylmy ady: Solanum lycopersicum) taryhy diýseň geň galdyryjy. Onuň ata watany Günorta Amerika hasaplanýar we miladydan öňki 700-nji ýyllarda Meksikada öý şertlerinde ekilip başlanypdyr.
XVI asyrda ispan syýahatçylary tarapyndan Ýewropa getirilen bu ösümlik uzak wagtlap aşhanalara goýberilmeýär:
- Ilki başda pomidor diňe owadanlygy üçin baglarda we öýlerde bezeg hökmünde ekilipdir.
- Adamy zäherleýändir öýdülip gorkulany sebäpli, oňa "zäherli alma" diýlipdir. Emma mähirli görnüşi üçin oňa "altyn alma" we "söýgi almasy" ýaly atlar hem berlipdir.
- Diňe XVIII asyrda onuň iýmit hökmünde peýdalydygy kabul edilýär, XIX asyrda bolsa pomidor bütin dünýäniň saçaklarynyň aýrylmaz bölegine öwrülýär.
Häzirki wagtda pomidoryň düzümindäki witaminleriň we antioksidantlaryň (esasanam likopin) adam saglygy üçin iň peýdaly maddalaryň biridigi ylym tarapyndan doly subut edildi.
