Yşgyn: Tebigatyň dermanlyk hazynasy
Yşgyn — türkmen halkynyň gadymdan bäri uly sarpalaýan, tebigy dermanhananyň iň peýdaly ösümlikleriniň biridir. Hormatly Gahryman Arkadagymyzyň ”Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” atly ylmy kitabynda hem bu ösümligiň ynsan saglygy üçin ähmiýeti barada giňişleýin durlup geçilýär.
Türkmenistandaky görnüşleri we ýaýran ýerleri
Ýurdumyzda yşgynyň 4 sany görnüşi hasaba alyndy. Olaryň ýerleşiş aýratynlyklary şeýledir:
- Köýtendagda: Iri tohumly yşgyn, Maksimowiçiň yşgyny we ýürek görnüşli yşgyn giňden ýaýrandyr.
- Çöllük we daglyk sebitlerde: Türküstan yşgyny Kürendag, Bathyz, Garagum, Hazar çöllerinde we bütin Köpetdag gerişlerinde duş gelýär.
Biologik aýratynlyklary
- Boýy: 40-dan 80 santimetre çenli ýetýär.
- Ösýän ýeri: Düzliklerden başlap, dag eteklerine, jülgelere we çagylly topraklara çenli ýerlerde ösüp bilýär.
- Ýapraklary: Arçabil we Markow dagy ýaly sebitlerde ýapraklarynyň ululygy 80 santimetrden hem geçýän düýpleri duş gelýär.
Lukmançylykda ähmiýeti
Yşgyn dermanlyk häsiýeti boýunça dünýäde ulanylýan ösümlikleriň arasynda bäşinji ýerde durýar. Ol aşakdaky keselleri bejermekde we öňüni almakda ulanylýar:
- Bagyr we aşgazan keselleri;
- Demgysma we dem alyş ýollarynyň näsazlyklary;
- Gan gusmany saklamak we agyryny köşeşdirmek;
- Umumy bedeni berkitmek.
Şu ýylyň amatly howa şertleri yşgynyň oňat ösmegine ýardam berdi. Köpetdag döwlet tebigy goraghanasynyň hünärmenleriniň gözegçiliklerine görä:
- Fewralyň 26-sy: Bakja meýdanynda ilkinji ýapraklar peýda boldy.
- Martyň ikinji ýarymy: Guryhowdan çäkli goraghanasynda ösümlik esasy baldaklaryny çykardy.
- Aprel aýy: Arçabil, Markow dagy we Bajgyran ýol ugurlarynda yşgynyň doly güllän döwri hasaba alyndy.
Yşgynyň her ýyldaky ösüş ýagdaýlary goraghanalaryň “Tebigat ýyl ýazgysy” kitabyna girizilýär. Onuň biologiýasyny we ekologiýasyny düýpli öwrenmek, geljekki nesillere bu dermanlyk baýlygy asyl durkunda ýetirmäge mümkinçilik berýär.
