Türkmenistan we Hytaý: çölleşmä garşy innowasion çözgütler

Türkmenistanyň Çöller, ösümlikler we haýwanlar dünýäsi boýunça Milli instituty (ÇÖHDMI) bilen Hytaýyň Sinçziang ekologiýa we geografýa instituty (Hytaý Ylymlar Akademiýasy) “Bir guşak, bir ýol” başlangyjynyň çäginde ylmy alyş-çalyşyklaryny işjeňleşdirdi. Hyzmatdaşlygyň esasy ugurlarynyň biri — Takla-Makan (Hytaýdaky iň uly çöl) çölüniň kesgin şertlerinde ulag infrastrukturasyny goramak boýunça Hytaýyň özboluşly tejribelerini öwrenmek boldy.

Türkmen alymlarynyň üns merkezinde — dünýäniň iň uzyn çöl awtomobil ýolunyň (562 km) dowamly işlemegini üpjün edýän, 3 müň gektardan gowrak meýdany eýeleýän emeli tokaý bölegi durýar.

Bu özboluşly ekosistemada 20 million çyglylyga çydamly ösümlik bar, ol ýolu süýşýän çöllerden gorap saklaýar. “Ýaşyl guşak” jemgiýetiniň dowamlylygyny üpjün etmek üçin mineral suw ulanýan 108 elektriklenendirilen guýy hereket edýär.

Taslamaň üstünlikleri diňe inženerçilik taslamalary boýunça halkara baýraklar bilen däl, eýsem biýo uýgunlaşmanyň dikeldilmegi bilen hem subut edilýär. Emeli tokaýda indi haýwanlar ýaşaýar. Üýtgeşik gyzyklanma döredýän tehnologiýa — “çöl jenşeni” (cistanxe) ösdürmek, ol saksaul köklerinde üstünlikli ösdürilýär.

Takla-Makan çölüniň tebigy şertleri köp ugurdan Garagumlara meňzeýär. Iki çöl hem keskin kontinental howa şertleri, süýşýän gumlar we suw ýetmezçiligi bilen häsiýetlendirilýär. Döwletler arasyndaky tejribe alyşmak strategik ähmiýete eýedir, sebäbi Türkmenistan taryh boýunça çöl öwrenişde ykrar edilen merkezi bolup gelýär.

ÇÖHÖDMI-niň bazasynda ýüzlerçe ýyllap topraklaryň degradasiýasyna garşy usullar synagdan geçirildi we soňra Afrika hem Aziýa ýurtlarynda durmuşa geçirildi. Häzirki wagtda ýurduň ylmy kuwwaty eksperimental meýdançalary üstünlikli ösdürmäge mümkinçilik berýär, mysal üçin Merkezi Garagumdaky stansiýada klimat şertlerine garamazdan maňyz (fistaşka) tokaýlary bolýar.

Iki taraplaýyn hyzmatdaşlygyň ösdürilmegi Türkmenistanyň Aşgabatda klimatyň üýtgemegi bilen baglanyşykly tehnologiýalar boýunça BMG sebit merkezini döretmek başlangyjynyň ähmiýetini görkezýär. Türkmenistanyň alymlarynyň tagallalaryny Hytaý hyzmatdaşlarynyň tehnologiýa üstünlikleri bilen birleşdirmek, zerur bolan ýerleri önümçilikli ekosistemalara öwürmekde täze mümkinçilikleri açýar we sebitde ekologiýa howpsuzlygyny hem-de durnukly ösüşi üpjün edýär.