
Unaş türkmeniň milli tagamlarynyň arasynda naýbaşylarynyň biri hasaplanylýar. Bu tagamyň lukmançylykda hem ähmiýeti örän uly. 100 gram unaşyň umumy kaloriýalylygy 322-ä deňdir. Unaşyň düzümine girýän her bir önümi aýratynlykda alanyňda hem adam saglygy üçin peýdalydygyna göz ýetirmek mümkin.
Unaşa atylýan gyzyl ajy burç işdäni açýar, naharyň siňmegine we özleşmegine ýardam edýär, gany suwuklandyrýar, şeýle-de ýürek-damar keselleriniň we täze döremeleriň öňüni alýar. Burçuň düzümine girýän flawonoidlere degişli bolan katehin, gesperetin, rutin we beýlekiler P witaminler toparyna degişli bolup, olar ownujak gan damarlara, ýagny kapillýarlara berkidiji täsir edýär. Flawonoidler bagryň öýjüklerine oňat täsir edip, zeperlenen dokumalarynyň gaýtadan dikelmegine ýardam edýär, şeýle-de öt emele getiji we peşew bölüp çykaryjy täsiri hem bar. Gyzyl ajy burçuň düzümindäki kapsaisin adamyň tagam biliş reseptorlaryna täsir etmek bilen, endorfin gormonyny bölüp çykarýar. Bu gormona başgaça «bagtlylyk gormony» hem diýilýär. Ol adamda rahatlandyryjy, köşeşdiriji we kanagatlandyryjy duýgulary oýarýar.
Unaşa garylýan önümleriň ýene-de biri gatykdyr. Öý şertlerinde basyrylyp taýýarlanylan gatygyň peýdaly taraplary ýokarydyr. Gatykly unaş işdäňi açýar. Içegäniň işjeňligini gowulandyrýar. Gatygyň düzümine askorbin turşusy, A, PP, D, B topara degişli witaminler, şeýle-de, holin, beta-karotin girýär. Mundan başgada, düzüminde fosfor, kaliý, mis, hrom, kalsiý, kükürt, natriý ýaly mineral maddalar hem bolup, bedeniň agzalarynyň işjeňligini ýokarlandyrmakda, dürli kesellere garşy göreşmekde, bedeniň immunitetini galdyrmakda ähmiýetlidir.
Unaşdaky noýbanyň peýdasy hem örän uly. Kösüklilere degişli bolan noýbanyň düzüminde mineral maddalardan alýuminiý, bor, kaliý, kalsiý, magniý, mis, kükürt, fosfor we demir bar. Şeýle-de noýbanyň himiki düzümi B toparyna degişli bolan witaminlerden, E, K witaminlerinden, askorbin, foliý turşusyndan we adamyň sagdynlygyny saklamakda zerur bolan, bedende çalşylmaýan aminoturşulardan ybarat bolup, gandaky glýukozanyň derejesini peseldýär, ýürek-damar ulgamynyň keselleriniň öňüni alýar, nerw ulgamynyň işini sazlaýar, alyş-çalşy durnuklaşdyrýar. Bedenden artykmaç suwuklygy bölüp çykarmaga ýardam edýär, suw-duz çalşygyny kadalaşdyrýar. Endokrin ulgamynyň işine, süňk dokumalaryna, deri, ýag we der bölüp çykaryş mäzleriniň işine oňaýly täsir edýär. Gan damarlarynyň diwarjyklarynda ýag bölejikleriniň toplanmagyndan goraýar. Noýbanyň mylaýym süýümleri iýmit siňdiriş hadysasyny ýokarlandyrýar we bedenden toksinleriň bölünip çykmagyna ýardam edýär.
Unaşyň düzümine girýän önümleriň ähmiýeti barada Gahryman Arkadagymyzyň «Bereketli türkmen saçagy» atly kitabynda şeýle beýan edilýär: «Elde taýýarlanan unaş hem berhiz naharlara degişlidir. Ony sowuklamada we dümewlemede iýýärler. Işdäniň ýok wagty gyzyl burç goşulan unaş iýilýär. Bu nahar hem derlediji serişde hasaplanýar».
Milli tagamymyz bolan unaşyň adam bedenini dürli sowuklama kesellerinden goramakda, bedeniň immunitetini ýokarlandyrmakda ähmiýeti uludyr. Şonuň üçin möwsümleýin ýüze çykýan, esasan hem, howa-damja ýoly bilen geçýän kesellerden goranmak üçin, ilki hökman maşgala lukmanyňyz bilen maslahatlaşyp, bedeniň kesele garşy göreşijilik ukybyny ýokarlandyrmaga ýardam berýän, milli tagamymyz bolan burçly hem noýbaly unaşy iýip durmagyňyzy maslahat berýäris.
Keywords