Tallymerjen düzlügi — Türkmenistanyň ornitologik gözegçilik merkezlerinden biri
Tallymerjen düzlügi 2009-njy ýylda döwlet derejesinde goraga alnyp, ýurdumyzyň iň möhüm ornitologik sebitleriniň biri hasaplanýar. Şondan bäri bu ýerde guşlaryň güýzki we ýazky möwsümlerinde yzygiderli gözegçilik işleri alnyp barylýar. Bu işleri ornitolog alymlar hem-de Köýtendag döwlet tebigy goraghanasynyň ylmy işgärleri bilelikde ýerine ýetirýärler.
Dünýäde ýitip gitmek howpy abanýan guşlaryň biri bolan garadepeli tekejyllyk hem ýurdumyz üsti bilen göçüp geçýän görnüşleriň biridir. Olaryň uly bölegi her ýylyň sentýabr–oktýabr aýlarynda Tallymerjen düzlügine düşläp, iýmitlenip, dynç alýarlar. Şonuň üçin hem bu ýer olaryň gündogar ugry boýunça esasy ýolunyň möhüm halkasynyň biri hasaplanýar.
Garadepeli tekejyllyklar maşgalasy boýunça uly göwrümli, depesiniň gara reňkli bolmagy bilen tapawutlanýan guşlardyr. Olar höwürtgäni Gazagystanyň giň sähralarynda we Russiýanyň serhet ýakalarynda gurýarlar. Göçüş döwri olaryň ýoluny Kawkaz, Türkiýe, Özbegistan, Owganystan boýunça dowam etdirýär. Şeýle hem bu görnüş Günorta Pakistanda, Demirgazyk–Günbatar Hindistanda we Demirgazyk–Gündogar Afrikada gyşlaýarlar.
Bu guşlar süri bolup ýaşaýarlar. Bir sürüniň sany köplenç 20–30-dan başlap 150–300-e çenli ýetýär. Garadepeli tekejyllyk dünýäde ýitip gitmek howpy abanýan görnüş bolany sebäpli Tebigaty goramagyň Halkara birleşiginiň Gyzyň kitabyna girizilen.
Tallymerjen düzlügi Türkmenistanda gyzyl kitaba girizilen seýrek görnüşleriň köpüsi uçup geçýän hem-de gyşlaýan möhüm ýerleriň biridir. Bu giň suwly-batgalyk ýerlerde gyş paslynda gazlaryň, ördekleriň, garaja gazlaryň dürli görnüşleri giňden duş gelýär. Şeýle hem dünýäde ýitip gitmek howpy astyndaky kiçi sakarja gaz, owadan durna, togdary, bürgüt, sähragulaç, ýylançy gyrgy ýaly guşlar we beýleki ýyrtyjy görnüşler hem bu ýerde hasaba alynýar.
Köýtendag döwlet tebigy goraghanasynyň meýilnamasyna laýyklykda golaýda Tallymerjen düzlüginde nobatdaky güýzki guş sanawy geçirildi. Geçirilen gözegçiligiň netijesi ylmy işgärleriň bu ugurdaky işine ýokary baha berilmegine esas döretdi. Sanawa laýyklykda bu ýerde garadepeli tekejyllyklaryň 3 müňden gowragy hasaba alyndy. Şeýle hem sürüleriň käbirinde guşlaryň sanynyň 300–600-e çenli ýetýändigi anyklanyldy. Mundan başga-da bürgüt, sähragara guşy, maslykçy, sähragulaç, ýylançy gyrgy, gajar ýaly ýyrtyjy guşlara hem duş gelindi. Ýolbars sakar ýaly süýdemdirijilerden bolsa garsak, tilki, towşan we möjek yzy we gözegçilikleriň dowamynda hasaba alyndy.
Bu ugurda alnyp barylýan yzygiderli gözlegler ýerli hem-de halkara ornitologlar üçin uly ähmiýete eýedir. Tallymerjen düzlüginiň tebigy gorag derejesiniň saklanylmagy guşlaryň göçüş ýolunyň dowamlylygyny üpjün edýär.
